Liturgy of St. John Chrysostom - Afrikaans

Inleiding tot die Goddelike Liturgie

van Sint Johannes Chrysostomos

Commentary
In die Ortodokse Kerk is die Goddelike Liturgie die viering van die heilige Eucharistie, of die Nagmaal. Volgens die Ortodoksie word die lyding, dood en opstanding van Christus in die Liturgie teenwoordig gemaak en ontvang die gelowiges die waaragtige Liggaam en Bloed van Christus wat tydens die Heilige Liturgie gewy is.

Daar is in die Ortodokse Kerk vier liturgieë: die Liturgie van Johannes Chrysostomos, wat vir die grootste gedeelte van die kerkjaar gebruik word, die Liturgie van Sint Basilius die Grote, wat by 'n paar besondere geleenthede gebruik word, die Liturgie van Sint Gregorius van Rome (Die Liturgie van die Voorafgeheiligde Gawes), wat tydens die Lydenstyd op Woensdae en Vrydae gevier word, en die Sint Jakobus Liturgie, wat op die Feesdag van dié heilige gevier word.

As basiese liturgie van die Ortodoksie verskyn die Liturgie van Sint Johannes Chrysostomos nou, sover ek weet, die eerste keer in Afrikaans. Dit het sy ontstaan gehad in Konstantinopel, en hoewel dit die naam van die gevierde en geliefde Kerkvader Johannes Chrysostomos dra, is die oorsprong daarvan veel ouer. Sint Johannes het dit egter georden en meer sistematies geredigeer. Met verloop van die eeue is daar ook verdere toevoegings gemaak, maar in wese is dit dieselfde liturgie as dié wat Sint Johannes Chrysostomos self in die vierde eeu in Konstantinopel sou gevier het.

Die Liturgie bestaan wesenlik uit drie dele: die Proskomidie, die Liturgie van die Katkisante, en die Liturgie van die Gelowiges. Hierdie vertaling is 'n vertaling van die laaste twee dele van die Liturgie. Die Proskomidie is die voorbereidingsdeel van die Liturgie waartydens die priester en die diaken die brood en die wyn vir die diens voorberei en die gemeente is nie eintlik by hierdie deel van die Liturgie betrokke nie. 'n Vertaling van dié deel van die Liturgie sal later beskikbaar gestel word.

Die Liturgie van die Katkisante is dié deel van die Liturgie wat in die oer-Kerk deur enigeen wat in die Christendom belanggestel het, bygewoon kon word en sluit die skriflesings en die preek in. Nadat daar vir die katkisante gebid is, moes hulle die kerk verlaat en het net die gedoopte lidmate aan die Eucharistiese viering deelgehad. In die Russiese Kerk, en die Kerke wat staan onder Russiese invloed, soos die Ortodokse Kerk van Amerika, (wat die priester voorsien vir die veelvolkige Ortodokse gemeente van Sint Nicholas van Japan in Johannesburg), word hierdie wegsending van die katkisante nog steeds gedoen, maar het dit bloot 'n simboliese gebruik geword en word van niemand verwag om die kerk te verlaat nie. In die Griekse Kerk het hierdie gebruik heeltemal verval.

Hierdie vertaling is 'n voorlopige en, tot nog toe, nie-amptelike vertaling en enige kritiek, opmerking of mening wat dit 'n beter vertaling sal maak, sal verwelkom word. Die vertaling is in die eerste plek daarop gemik om dit vir Afrikaanssprekende lidmate van die Ortodokse Kerk moontlik te maak om die Liturgie ook in ons eie taal te kan vier. In die tweede plek kan 'n geestelike skat soos hierdie Liturgie nie ontoeganklik bly vir nie-Ortodokse Afrikaanssprekendes nie. In dié stadium is dit nog 'n lig onder 'n maatemmer, maar dit het tyd geword om hierdie kragtige lig tot heil van almal te laat skyn.

''Omdat dit een brood is, is ons almal een liggaam, want ons het almal deel aan die een brood. (I Kor.10: 17)''

Die Goddelike Liturgie van Sint Johannes Chrysostomos
Die priester soen die Heilige Evangelie, hef dit met albei hande op, en terwyl hy dit laat sak, seën hy die altaar met die kruisteken terwyl hy sê:

Priester: Geseënd is die Koninkryk van die Vader, en van die Seun, en van die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Die Groot Litanie
Diaken: Laat ons in vrede bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Om die hemelse vrede en die redding van ons siele, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Om vrede vir die hele wêreld, die welsyn van die heilige Kerke van God, en die eenheid van almal, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir hierdie heilige Huis, en vir hulle wat dit met geloof, eerbied en die vrees van God betree, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir Patriarg ....., vir Metropoliet ...., vir ons Biskop...., vir die eerbiedwaardige priesterskap, die diakonaat in Christus, vir alle geestelikes en die hele volk, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir die President van ons land, vir alle staatsowerhede, en vir die weermag, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir hierdie dorp (stad), vir alle dorpe en stede en lande, en vir die gelowiges wat daar woon, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir goeie weerstoestande, vir 'n oorvloed van die vrugte van die aarde, en vir tye van vrede, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir reisigers op land, op see en in die lug, vir hulle wat siek is en hulle wat ly, vir gevangenes en hul verlossing, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Om bevryding van alle verdrukking, toorn, gevaar en nood, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Terwyl ons ons allerheiligste, allersuiwerste, mees geseënde en glorieryke Vrou, die Theotokos en altydmaagd Maria en al die Heiliges gedenk, laat ons onsself, mekaar en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God.

Gemeente: Aan U, o Heer.

''Priester: O Here onse God, U mag is onvergelyklik. U heerlikheid is onbegryplik. U barmhartigheid is onmeetlik. U liefde vir die mens is onuitspreeklik. Sien met goedertierenheid neer op ons en op hierdie heilige Huis, o Meester, en skenk ons, en hulle wat saam met ons bid, U ryke barmhartigheid en medelye.''

Want U kom toe alle heerlikheid, eer en aanbidding: Vader, Seun en Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Die Eerste Antifoon*Psalm 103
Loof die Here, o my siel, lofwaardig is U, o Heer.

Loof die Here, o my siel, en alles wat binne my is, Sy heilige Naam.

Loof die Here, o my siel, en vergeet geeneen van Sy weldade nie.

Wat al jou ongeregtigheid vergewe, wat al jou krankhede genees.

Barmhartig en genadig is die Here, lankmoedig en groot van goedertierenheid.

Loof die Here, o my siel en alles wat binne my is, Sy heilige Naam:

Lofwaardig is U, o Heer.

DIE EERSTE KLEIN LITANIE
Diaken: Laat ons keer op keer in vrede bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Terwyl ons ons allerheiligste, allersuiwerste, mees geseënde en glorieryke Vrou, die Theotokos en altydmaagd Maria en al die Heiliges gedenk, laat ons onsself, mekaar en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God.

Gemeente: Aan U, o Heer.

Priester: Here onse God, verlos U volk en seën U erfdeel. Bewaar heel U Kerk. Heilig hulle wat U Huis liefhet. Verheerlik hulle daarvoor met U goddelike krag, en verlaat ons nie wat op U hoop.''

Want aan U behoort die heerskappy, en aan U behoort die Koninkryk en die krag en die heerlikheid: Vader, Seun en Heilige Gees; nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

DIE TWEEDE ANTIFOON*Psalm 146
Eer aan die Vader en aan die Seun en aan die Heilige Gees.

Loof die Here, o my siel! Ek wil die Here prys solank ek lewe;

ek wil psalmsing tot eer van my God solank ek nog daar is.

Vertrou nie op prinse, op die mensekind, by wie geen heil is nie.

Sy gees gaan uit, hy keer terug na sy aarde toe;

op daardie dag is dit met sy planne gedaan.

Welgeluksalig is hy wat die God van Jakob het as sy hulp,

wie se hoop is op die Here sy God,

wat hemel en aarde gemaak het,

die see en alles wat daarin is;

wat trou bly tot in ewigheid;

wat aan die verdruktes reg doen,

wat aan die hongeres brood gee.

Die Here maak die gevangenes los.

Die Here open die oë van die blindes;

die Here rig die wat geboë is, op;

die Here het die regverdige lief.

Die Here behoed die vreemdelinge;

Hy rig wees en weduwee weer op;

maar die weg van die goddelose versper Hy.

Die Here is vir ewig Koning;

jou God o Sion, is van geslag tot geslag.

Nou en altyd en tot in ewigheid.

Eniggebore Seun en Woord van God,

U wat onsterflik is, het U verwerdig om ter wille van ons verlossing uit die heilige Theotokos en altydmaagd Maria vlees te word;

U het sonder verandering Mens geword en is gekruisig; en het die dood deur die dood oorwin;

U is een van die Heilige Drie-eenheid, wat met die Vader en die Heilige Gees verheerlik word.

O Christus ons God, red ons.

DIE TWEEDE KLEIN LITANIE
Diaken: Laat ons keer op keer in vrede bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Terwyl ons ons allerheiligste, allersuiwerste, mees geseënde en glorieryke Vrou, die Theotokos en altydmaagd Maria en al die Heiliges gedenk, laat ons onsself, mekaar en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God. Gemeente: Aan U, o Heer.

''Priester: U wat ons die genade geskenk het om eendragtig ons gemeenskaplike smeekbedes na U te bring, en wat beloof het dat waar twee of drie in U Naam byeenkom, U hul bedes sal verhoor: Verhoor nou, o Heer, die smekinge van U dienaars vir sover dit tot hul beswil sal wees. Skenk ons in hierdie wêreld die kennis van U waarheid en in die hiernamaals die ewige lewe.''

Want U is 'n goeie en mensliewende God, en aan U bring ons die eer: Vader, Seun en Heilige Gees; nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen

DIE DERDE ANTIFOON*
In U Koninkryk, dink aan ons, o Heer.

Salig is dié wat arm van gees is, want aan hulle behoort die koninkryk van die hemele.

Salig is dié wat treur, want hulle sal vertroos word.

Salig is die sagmoediges, want hulle sal die aarde beërwe.

Salig is dié wat honger en dors na die geregtigheid, want hulle sal versadig word.

Salig is die barmhartiges, want aan hulle sal barmhartigheid bewys word.

Salig is dié wat rein van hart is, want hulle sal God sien.

Salig is die vredemakers, want hulle sal kinders van God genoem word.

Salig is dié wat vervolg word ter wille van die geregtigheid, want aan hulle behoort die koninkryk van die hemele.

Salig is julle wanneer die mense julle beledig en vervolg en valslik allerhande kwaad teen julle spreek om My ontwil. Verbly en verheug julle omdat julle loon groot is in die hemel.

''Die priester en diaken buig dan drie keer voor die altaar. Die priester neem die Heilige Evangelie op en gee dit aan die diaken. Voorgegaan deur die altaardienaars, beweeg hulle om die altaar en verlaat die altaargebied.''

DIE KLEIN INTOG
Diaken (stilweg): Laat ons bid tot die Heer.

''Priester: O Meester, Here onse God, wat in die hemel rangordes en legioene engele en aartsengele opgestel het in diens van U heerlikheid, gee dat met ons intog ook ‘n intog van heilige engele sal geskied, wat U saam met ons dien en U goedheid verheerlik. Want U kom toe alle lof, eer en aanbidding: Vader, Seun en Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid. Amen.''

Voor die Koninklike Deure, met die Evangelie in sy linkerhand, wys die diaken met sy regterhand na die Altaar, en sê:

Diaken: Seën, Vader, die heilige Intog.

Die priester seën die Intog en sê:

Priester: Geseënd is die intog van U Heiliges; immer, nou en altyd en tot in ewigheid.

''Die diaken laat die priester die Evangelie soen. Dan rig die diaken hom weer op die altaar en terwyl hy die Boek ophef, roep hy uit:''

Diaken: Wysheid! Laat ons opstaan!

Die selebrante gaan die altaargebied binne en die diaken plaas die Evangelie weer op die altaar terwyl die gemeente sing:

Gemeente: Kom, laat ons aanbid en neerval voor Christus,

(Sondae:) wat opgestaan het uit die dood,

(Weeksdae:) wat wonderbaarlik is in sy Heiliges,''

(Feesdae van die Theotokos:) deur die gebede van die Theotokos,

(Ander feesdae: Raadpleeg die Bylae)

Red ons, o Seun van God, wat tot U eer sing: Halleluja.

Die gemeente sing die bestemde troparion en kontakion (raadpleeg die Bylae) terwyl die priester die Trisagiongebed lees.

''Priester: O heilige God, wat te midde van die Heiliges woon; die Serafim sing U die driemaal-heilige loflied toe, die Gerubim verheerlik U en alle hemelse kragte aanbid U. U het die heelal uit niks tot stand gebring. U het die mens na U beeld en gelykenis geskep en hom met al U veelvuldige gawes getooi. U skenk wysheid en begrip aan almal wat daarom vra. Selfs sondaars verstoot U nie, maar het berou ingestel as die weg tot verlossing. U het ons, U nederige en onwaardige dienaars, vergun om op hierdie oomblik voor die heerlikheid van U heilige altaar te staan, en die verskuldigde aanbidding en lofprysing aan U op te dra. Meester, aanvaar ook uit die mond van ons, sondaars, die driemaal-heilige loflied en besoek ons in U goedheid. Vergeef ons alle doelbewuste en onbewuste oortredings. Heilig ons siele en liggame, en gee dat ons U in heiligheid mag dien al die dae van ons lewens. Deur die voorbidding van die heilige Theotokos en van al U Heiliges, wat U van die grondvesting van die wêreld af behaag het.''

''Diaken: Seën, Vader. Dit is tyd vir die Trisagion.''

Priester: Want heilig is U, ons God, en aan U bring ons die lof: aan die Vader, en aan die Seun, en aan die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

DIE TRISAGION*
Gemeente: Amen.

Heilige God! Heilige Magtige! Heilige Onsterflike! Ontferm U oor ons. (3X).

Eer aan die Vader, en aan die Seun, en aan die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid. Amen.

Heilige Onsterflike! Ontferm U oor ons.

Heilige God! Heilige Magtige! Heilige Onsterflike! Ontferm U oor ons.

''Die selebrante buig drie keer voor die altaar. Die diaken sê:''

Diaken: Beveel, Vader.

Terwyl hulle na die Troon agter die altaar beweeg, sê die priester:

Priester: Geseënd is Hy wat kom in die Naam van die Here.

Diaken: Seën, Vader, die verhewe troon.

Priester: Lof aan U, op die troon van die heerlikheid van U koninkryk, wat setel op die Gerubim; immer, nou en altyd en tot in ewigheid.

Hy gaan staan dan aan die regterkant van die troon aangesien die middel van die troon vir die biskop bestem is.

DIE APOSTELLESING
Diaken: Laat ons aandag gee!

Priester: Vrede vir almal!

Leser: En vir u gees!

Diaken: Wysheid!

Leser: Die Prokimenon in die (Eerste tot Agste)*_______ toon:

''Hy sê die prokimenon van die dag, wat dan deur die gemeente gesing word. Vervolgens lees hy die Psalmvers wat daarmee saamgaan, en die gemeente sing weer die prokimenon. Ten slotte herhaal die leser die eerste deel van die prokimenon, waarna die gemeente die slotdeel sing.''

Diaken: Wysheid!

Leser: Die lesing

uit die Handelinge van die heilige Apostels;

of uit die Sendbrief van die heilige Apostel Paulus aan die ______;

of uit die brief van Sint ___.

Diaken: Laat ons aandag gee!

''Die leser sing die Sendbriefgedeelte vir die dag. Wanneer hy klaar is, seën die priester die leser.''

Priester: Vrede vir jou, leser.

Leser: En vir u gees.

Halleluja! Halleluja! Halleluja!

''Die leser sing die twee Halleluja-verse** en na elke vers herhaal die gemeente die Halleluja. Die diaken bewierook die altaar, die altaargebied, die gawes, die priester, die ikone, die kerk en die gemeente. Die priester lees die volgende gebed:''

''Priester: Verlig ons harte, o mensliewende Meester, met die onverganklike lig van U goddelike kennis. Open die oë van ons verstand dat ons die leer van die Evangelie sal begryp. Plant ook in ons die vrees vir U saligmakende gebooie, sodat ons, deur die oorwinning van alle begeertes van die vlees, 'n geestelike lewenswyse sal begin, deur te dink en te doen wat U behaag. Want U, o Christus ons God, is die gewer van lig aan ons siele en liggame, en aan U bring ons die eer, saam met U Vader, wat van alle ewigheid is, en U allerheiligste, goeie, en lewegewende Gees, nou en altyd en tot in ewigheid. Amen.''

Die diaken staan met die Evangelie op die ambon teenoor die priester en sê:

Diaken: Seën hom, Vader, wat die goeie nuus van die heilige Apostel en Evangelis Matthéüs (of Markus; of Lukas; of Johannes) verkondig.

Die priester seën hom en sê:

Priester: Mag God, deur die gebede van die heilige, roemryke en allerlofwaardige Apostel en Evangelis __________, jou die goeie tyding met groot krag laat verkondig, sodat die Evangelie van Sy geliefde Seun, ons Here Jesus Christus, volbring mag word.

Diaken: Amen. Wysheid! Laat ons opstaan. Laat ons luister na die Heilige Evangelie.

Priester: Vrede vir almal.

Gemeente: En vir u gees.

Diaken: Die lesing uit die heilige Evangelie volgens ________.

Gemeente: Eer aan U, o Heer, eer aan U.

Priester: Laat ons aandag gee!

''Die diaken sing dan die voorgeskrewe Evangeliegedeelte. By die voltooiing daarvan, seën die priester die diaken:''

Priester: Vrede vir jou wat die Evangelie verkondig het.

Gemeente: Eer aan U, o Heer, eer aan U.

DIE LITANIE VAN VURIGE SMEEKBEDES
Diaken: Laat ons met ons hele siel en ons hele verstand sê:

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: O almagtige Here, die God van ons vaders, ons smeek U, hoor ons en wees ons barmhartig.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Wees ons genadig, o God, na die volheid van U goedheid; ons smeek U, hoor ons en wees ons barmhartig.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

Diaken: Ook bid ons vir ons Metropoliet _____, vir ons Biskop _____ , vir priesters, diakens, en alle ander geestelikes; en vir al ons broers en susters in Christus.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

Diaken: Ook bid ons vir die President van ons land, vir alle staatsowerhede, en vir die weermag.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

Diaken: Ook bid ons vir die geseënde en altydgedenkwaardige Ortodokse patriarge; en vir die geseënde en altydeerbiedwaardige grondleggers van hierdie heilige huis; en vir al ons vaders en moeders en broers en susters, die Ortodokse gelowiges, wat voor ons uit hierdie lewe heengegaan het en wat hier, en oor die hele wêreld heen, in die Here slaap.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

Diaken: Ook bid ons om barmhartigheid, lewe, vrede, gesondheid, heil, en beskerming vir die dienaars en dienaresse van God, ________ en om die vergewing en kwytskelding van hul sondes.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

Diaken: Ook bid ons vir hulle wat offergawes bring en goeie werke in hierdie heilige en eerbiedwaardige huis doen: hulle wat daar dien en hulle wat daar sing; en vir almal hier teenwoordig wat op U grote en ryke barmhartigheid wag.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

''Priester: O Here onse God, aanvaar hierdie vurige smeekbedes van U dienaars en dienaresse, en wees ons barmhartig na die volheid van U barmhartigheid. Laat U gawes neerdaal op ons en op heel U volk wat wag op die oorvloedige genade wat van U af kom.''

Want U is 'n genadige en mensliewende God, en aan U bring ons die eer: aan die Vader, en aan die Seun, en aan die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Die Litanie vir die Oorledenes kan hier gebid word, behalwe op Sondae en Feesdae.

DIE LITANIE VIR DIE OORLEDENES
Diaken: Wees ons genadig, o God, na die volheid van U goedheid; ons smeek U, hoor ons en wees ons barmhartig.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

Diaken: Ook bid ons vir die rus van die siele van die ontslape dienaars en dienaresse van God ________, en dat hulle vergifnis mag verkry vir al hul doelbewuste en onbewuste sondes.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

Diaken: Dat die Here God hul siele sal neem na waar die regverdiges rus.

Gemeente: Here, ontferm U.(3X)

Diaken: Laat ons Christus, die onsterflike Koning en God, vra om goddelike genade, die Koninkryk van die hemel, en die vergewing van hul sondes.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Laat ons bid tot die Heer.

''Priester: O God van die geeste en van alle vlees, wat die dood oorwin en die duiwel verslaan en die lewe aan die wêreld geskenk het, skenk ook U rus aan die siel(e) van U ontslape dienaars en dienaresse in 'n plek van lig, 'n plek van vrede, 'n plek van verkwikking, waar daar geen smart, droefheid en trane is nie. O goeie en mensliewende God, vergewe hulle alle sondes wat hulle in woord, daad of gedagte begaan het. Daar is immers geen mens wat gedurende sy lewe nie sondig nie. Want U alleen is sonder sonde; U geregtigheid bestaan tot in ewigheid en U woord is Waarheid.''

Want U, o Christus ons God, is die Wederopstanding en die Lewe en die rus van U ontslape dienaars en dienaresse en aan U bring ons die lof, saam met U Vader, wat van alle ewigheid is, en U allerheiligste, goeie en lewegewende Gees, nou en altyd en tot in ewigheid

Gemeente: Amen.

LITANIE VIR DIE KATKISANTE
Diaken: Katkisante, bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Laat ons, die gelowiges, bid vir die katkisante, dat die Here Hom oor hulle sal ontferm.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Dat Hy hulle in die woord van die waarheid sal onderrig.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Dat Hy die Evangelie van geregtigheid aan hulle sal openbaar.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Dat Hy hulle met Sy Heilige, Katolieke en Apostoliese Kerk sal verenig.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help hulle, red hulle, ontferm U oor hulle en bewaar hulle, o God, deur U genade.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Katkisante, buig julle hoofde voor die Heer.

Gemeente: Voor U, o Heer.

''Priester: O Here onse God, wat woon in die hoogste hemele en ag slaan op die nederiges van hart; wat, om die mensdom te verlos, U eniggebore Seun, ons God en ons Here Jesus Christus, gestuur het: Sien neer op U dienaars die katkisante, wat hul hoofde voor U buig. Maak hulle op die gepaste tyd waardig vir die Bad van die Wedergeboorte, die vergewing van sondes, en die kleed van onverganklikheid. Verenig hulle met U Heilige, Katolieke en Apostoliese Kerk, en reken hulle by U uitverkore kudde.''

Sodat hulle saam met ons U alomgeëerde en verhewe Naam mag verheerlik: van die Vader, en van die Seun, en van die Heilige Gees, nou en altyd, en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Diaken: Katkisante, gaan nou almal uit. Katkisante, gaan uit. Alle katkisante, gaan nou uit. Laat geeneen van die katkisante agterbly nie.

DIE EERSTE LITANIE VAN DIE GELOWIGES
Laat ons, die gelowiges, keer op keer in vrede bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.''

Gemeente: Here, ontferm U.

''Priester: Ons dank U, o Here God van die Heerskare, dat U ons ook nou waardig geag het, om voor U heilige altaar te staan en voor U barmhartigheid neer te val, vir ons sondes, en vir die dwalinge van die hele volk. En gee ook dat ons, wat U deur die krag van die Heilige Gees vir hierdie Diens aangestel het, U oral en altyd mag aanroep sonder om verwerp te word of aanstoot te gee, maar met ‘n suiwer gewete. Verhoor ons en wees ons in die oorvloed van U goedheid genadig.''

Diaken: Wysheid!

Priester: Want U kom toe alle heerlikheid, eer en aanbidding: Vader, Seun en Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Diaken: Laat ons keer op keer in vrede bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Die volgende vier smeekbedes net as daar ‘n diaken is.

Diaken: Om die hemelse vrede en die redding van ons siele, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Om vrede vir die hele wêreld, die welsyn van die heilige Kerke van God, en die eenheid van almal, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir hierdie heilige Huis van God, en vir hulle wat dit met geloof, eerbied en die vrees van God betree, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Om bevryding van alle verdrukking, toorn, gevaar en nood, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.

Gemeente: Here, ontferm U.

''Priester: Nogmaals val ons voor U neer en bid U, o mensliewende God, om neer te sien op ons smekinge, en ons siele en liggame van alle vleeslike en geestelike smet te reinig. Gee dat ons sonder skuld of veroordeling voor U altaar mag staan. O God, skenk ook aan hulle wat saam met ons bid groei in die lewe, in die geloof en in geestelike insig. Gee dat hulle U met vrees en liefde sal dien, en dat hulle sonder veroordeling aan U Heilige Misteries mag deelneem en U hemelse Koninkryk waardig gereken mag word.''

Diaken: Wysheid!

Priester: Sodat ons, altyd deur U mag beskerm, U die lof mag bring, Vader, Seun en Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

''Die diaken gaan die altaargebied binne, neem die wierookvat, ontvang die seën van die priester en bewierook die altaargebied, die ikonostase en die gemeente. Die Gemeente sing die Gerubslied terwyl die priester die gebed doen:''

Gemeente: Laat ons, wat die Gerubim op mistieke wyse verteenwoordig,

En die lewegewende Drie-eenheid die driemaal- heilige loflied toesing,

Alle aardse sorge tersyde stel.

''Priester: Niemand gebonde deur die begeertes en genietinge van die vlees is waardig om U te nader of U te dien nie, o Erekoning; want om U te dien, is groot en ontsagwekkend, selfs vir die hemelse kragte. Tog het U, sonder om verandering te ondergaan, deur U onuitspreeklike en onmeetlike liefde vir die mensdom, mens geword. As Heerser oor Almal, het U ons Hoëpriester geword, en die bediening van hierdie liturgiese en bloedlose offer aan ons toevertrou. Want U alleen, o Here onse God, heers oor hemel en aarde; U word gedra op die Gerubstroon; U is die Heer van die Serafim en die Koning van Israel; U alleen is heilig en woon onder U Heiliges. U alleen is goed en bereid om te luister. Daarom smeek ek U: Sien neer op my, 'n sondaar, U onwaardige dienskneg, en reinig my siel en my hart van slegte gedagtes; en stel my, wat met die genade van die priesterskap geseën is, deur die krag van die Heilige Gees in staat om hier voor U heilige altaar te staan en die heilige misterie van U heilige en onbevlekte Liggaam en U kosbare Bloed te vier. Met geboë hoof kom ek na U en smeek U: Wend U aangesig nie van my af nie en verstoot my nie uit die geledere van U kinders nie, maar maak my, U sondige en onwaardige dienskneg, waardig om U hierdie Gawes te offer. Want dit is U, o Christus ons God, wat offer, en ge-offer word, wat ontvang, en ontvang word, en aan U bring ons die lof, saam met U Vader, wat van alle ewigheid is, en U allerheiligste en lewegewende Gees, nou en altyd en tot in ewigheid. Amen.''

Wanneer die priester die gebed, en die diaken die bewieroking voltooi het, gaan staan hulle albei voor die altaar en sê die Gerubslied drie maal.

Priester: Laat ons, wat die Gerubim op mistieke wyse verteenwoordig,

En die lewegewende Drie-eenheid die driemaal- heilige loflied toesing,

Alle aardse sorge tersyde stel.

''Diaken: Om Hom, die Koning van die heelal, onsigbaar vergesel van die engeleskaar, by ons te ontvang. Halleluja! Halleluja! Halleluja!''

Hulle gaan na die Voorbereidingstafel en die priester bewierook die offer terwyl hy sag bid:

Priester: O God, reinig my, 'n sondaar, en wees my genadig.

Diaken: Hef op, Vader.

Die priester plaas die groot sluier op die diaken se linkerskouer en gee hom die pateen terwyl hy sê:

Priester: Hef u hande op na die heiligdom en loof die Heer.

''Die priester neem die kelk. Voorgegaan deur altaardienaars met kerse, laat die selebrante die Groot Intog 'n aanvang neem.''

DIE GROOT INTOG
''Tydens die Groot Intog bid die priester hardop vir die hiërargie en die gelowiges volgens die plaaslik aanvaarde gebruik. Aan die einde daarvan sê hy:''

Priester: Al julle Ortodokse Christene, mag die Here God aan julle dink in Sy Koninkryk, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Om Hom, die Koning van die heelal, onsigbaar vergesel van die engeleskaar, by ons te ontvang. Halleluja! Halleluja! Halleluja!

Die selebrante gaan die altaargebied binne en die priester plaas die Gawes op die altaar terwyl hy bid:

Priester: Die edele Josef het, na hy U allersuiwerste Liggaam van die Kruishout afgehaal het, dit met speserye in skoon linne toegedraai en dit neergelê in 'n nuwe graf.

In die graf was U met U vlees; in die onderwêreld met U siel; in die paradys met die rower.

En op die troon met die Vader en die Heilige Gees, o onbegrensde Christus, vervul U alle dinge.

Lewegewend en vrugbaarder as die paradys, glansryker as die mooiste koninklike paleis: U graf, o Christus, is die bron van ons opstanding.

Die priester verwyder die sluiers van die pateen en die kelk en plaas dit op die altaar en sê:

Priester: Die edele Josef het, na hy U allersuiwerste Liggaam van die Kruishout afgehaal het, dit met speserye in skoon linne toegedraai en dit neergelê in 'n nuwe graf.

Die priester neem die wierookvat by die diaken en bewierook die Gawes terwyl hy sê:

Priester: Doen goed aan Sion na U welbehae; bou die mure van Jerusalem op. Dan sal U 'n welbehae hê in die offers van geregtigheid, in brandoffer en voloffer; dan sal hulle stiere offer op U altaar.

Die priester gee die wierookvat aan die diaken terug, buig die hoof en vra die diaken:

Priester: Dink aan my, broer en mededienaar.

Diaken: Mag die Here God aan u priesterskap dink in Sy Koninkryk.

Priester: Bid vir my, my mededienaar.

Diaken: Mag die Heilige Gees oor u kom en die krag van die Allerhoogste u oorskadu.

Priester: Mag die Heilige Gees Self saam met ons dien al die dae van ons lewe.

Diaken: Dink aan my, heilige Vader.

Priester: Mag die Here God aan u dink in Sy Koninkryk, nou en altyd en tot in ewigheid.

Diaken: Amen.

Die diaken soen die priester se hand en neem dan sy plek in vir die litanie.

DIE VRAENDE LITANIE
Diaken: Laat ons ons smeekgebed tot die Heer voleindig.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir die kosbare Gawes wat hier geoffer word, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir hierdie heilige Huis van God, en vir hulle wat dit met geloof, eerbied en die vrees van God betree, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Om bevryding van alle verdrukking, toorn, gevaar en nood, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Dat die hele dag volmaak, heilig, rustig, en sonder sonde mag wees, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Om 'n engel van vrede, 'n getroue gids en behoeder van ons siele en liggame, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Om vergewing en kwyskelding van ons sondes en oortredinge, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Om alles wat goed en nuttig is vir ons siele, en om vrede vir die hele wêreld, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Dat ons die tyd wat nog vir ons in die lewe oor is in vrede en boetvaardigheid mag voleindig, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Om 'n Christelike einde aan ons lewens, vreedsaam, en sonder lyding of oneer; en om 'n goeie verweer voor die ontsagwekkende regterstoel van Christus, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Terwyl ons ons allerheiligste, allersuiwerste, mees geseënde en glorieryke Vrou, die Theotokos en altydmaagd Maria en al die Heiliges gedenk, laat ons onsself, mekaar en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God.

Gemeente: Aan U, o Heer.

''Priester: O Here God, almagtige, U alleen is heilig. U aanvaar die lofoffer van hulle wat U met hul hele hart aanroep. Aanvaar ook die gebed van ons, sondaars, en neem dit na U heilige altaar. Stel ons so in staat om Gawes en geestelike offerandes aan U op te dra vir ons sondes en vir die dwalinge van die volk. Maak ons waardig om genade voor U aangesig te vind, sodat ons offer U mag behaag, en sodat U goeie en genadige Gees op ons mag rus, en op hierdie Gawes wat hier aan U gebring word, en op heel U volk.''

Deur die barmhartighede van U eniggebore Seun, met Wie U geloof word, saam met U allerheiligste, goeie en lewegewende Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

DIE VREDE
Priester: Vrede vir almal.

Gemeente: En vir U gees.

Priester: Laat ons mekaar liefhê sodat ons eendragtig kan bely.

Gemeente: Vader, Seun en Heilige Gees; Drie-eenheid, een in wese en onverdeelbaar!

Die priester buig drie keer voor die altaar en sê met elke buiging:

''Priester: Ek wil U liefhê, Here, my krag. Die Here is my steun, my toevlug en my bevryder.''

Hy soen dan die pateen, die kelk en die altaar.

As twee of meer priesters konselebreer, gee hulle mekaar nou die Vredeskus.

Senior priester: Christus is in ons midde.

Ander priester: Hy is en sal altyd wees.

As twee of meer diakens saam dien, gee hulle mekaar ook die Vredeskus.

DIE GELOOFSBELYDENIS
Priester: Die deure! Die deure! Laat ons in wysheid aandag gee!

Die priester neem die groot sluier en laat dit oor die heilige Gawes wapper.

Die Gemeente:

Ek glo in een God, die almagtige Vader, die Skepper van die hemel en die aarde, en van alle sigbare en onsigbare dinge.

En in een Heer, Jesus Christus, die eniggebore Seun van God, gebore uit die Vader voor alle tye. Lig uit Lig, waaragtige God uit waaragtige God; verwek, nie gemaak nie; een in wese met die Vader, deur Wie alle dinge ontstaan het.

Wat ter wille van ons, mense, en ter wille van ons saligheid neergedaal het uit die hemel, vlees geword het deur die Heilige Gees en die Maagd Maria, en mens geword het.

Wat vir ons gekruisig is onder Pontius Pilatus, en gely het en begrawe is; en op die derde dag weer opgestaan het, volgens die Skrifte.

Wat opgevaar het na die hemel, en wat sit aan die regterhand van die Vader.

Wat weer sal kom met heerlikheid om te oordeel die lewendes en die dooies.

Wie se Koninkryk geen einde sal hê nie.

En in die Heilige Gees, die Heer en Lewendmaker, wat van die Vader uitgaan; wat saam met die Vader en die Seun aanbid en verheerlik word; wat gespreek het deur die profete.

En in een Heilige, Katolieke en Apostoliese Kerk.

Ek bely een doop tot die vergewing van sondes.

Ek verwag die opstanding van die dooies en die lewe van die toekomstige ewigheid. Amen.

DIE ANAFORA
Diaken: Laat ons eerbiedig staan! Laat ons met vrees staan! Laat ons aandag gee, sodat ons die heilige offer in vrede kan opdra.

Gemeente: Genade van vrede! 'n Offer van lof!

''Die diaken keer na die altaargebied terug. Die priester seën die gelowiges.''

Priester: Die genade van ons Here Jesus Christus en die liefde van God die Vader en die gemeenskap van die Heilige Gees wees met julle almal.

Gemeente: En met u gees.

Priester: Laat ons ons harte verhef.

Gemeente: Ons verhef hulle tot die Heer.

Priester: Laat ons die Here dank.

Gemeente: Dit is gepas en reg om die Vader en die Seun en die Heilige Gees te aanbid, die Drie-eenheid, een in wese en onverdeelbaar.

''Priester: Dit is gepas en reg om U te besing, U te loof, U te prys, U te dank en U te aanbid op alle plekke waar U heers, want U is die onuitspreeklike, onbegryplike, onsigbare, ondeurgrondelike God; die ewig bestaande, altyd dieselfde; U en U eniggebore Seun en die Heilige Gees. Dit is U wat ons uit niks in aansyn geroep het, en wat, toe ons afvallig geword het, ons weer laat opstaan het; en wat onophoudelik alles gedoen het om ons die hemel in te lei en ons die Koninkryk wat nog moet kom, te skenk. Vir dit alles dank ons U, en U eniggebore Seun, en U Heilige Gees: vir alles waarvan ons weet en alles waarvan ons nie weet nie, die sigbare en die onsigbare. Ons dank U ook vir hierdie Liturgie wat U uit ons hande wil aanvaar, al word U omring deur duisende aartsengele en menigtes engele, die Gerubim en die Serafim, sesvlerkig en veelogig, hoogswewend op hul wieke''

wat die oorwinningslied sing, uitroep, jubel en sê:

Terwyl die priester bostaande sing, neem die diaken die asterisk en maak die kruisteken daarmee oor die pateen, waarna hy dit soen en dit dan eenkant neerlê.

Gemeente: Heilig! Heilig! Heilig! Die Here Sebaot! Die hemel en die aarde is vol van U heerlikheid! Hosanna in die hoogste hemele! Geseënd is Hy wat kom in die Naam van die Here! Hosanna in die hoogste hemele!

''Priester: Saam met hierdie salige kragte, o mensliewende Meester, roep ook ons uit en sê: Heilig is U en allerheilig; U en U eniggebore Seun en U Heilige Gees. Heilig is U en allerheilig, en hoogverhewe is U heerlikheid. Want so lief het U die wêreld gehad dat U U eniggebore Seun gegee het, sodat elkeen wat in Hom glo, nie verlore mag gaan nie, maar die ewige lewe kan hê. Hy het gekom en die goddelike heilsplan vir ons tot uitvoer gebring. In die nag waarin Hy vir ons oorgelewer is, of veel meer, waarin Hy Homself oorgelewer het vir die lewe van die wêreld, het Hy brood in Sy heilige, vlekkeloos reine hande geneem, gedank, dit geseën en gebreek en aan Sy heilige dissipels en apostels gegee, en gesê:''

Neem, eet, dit is My Liggaam wat vir julle gebreek word, tot vergifnis van sonde.

Gemeente: Amen.

Priester: Net so het Hy ook die beker ná die maaltyd geneem en gesê:

Drink almal daaruit: Dit is My bloed van die Nuwe Testament, wat vir julle en vir baie uitgestort word tot vergifnis van sonde.

Gemeente: Amen.

Priester: Terwyl ons nou hierdie verlossende gebod gedenk, en alles wat ter wille van ons geskied het, die Kruis, die Graf, die Opstanding op die derde dag, die Hemelvaart, die Troon aan die regterhand, en die Wederkoms in heerlikheid,

Die diaken kruis sy regterhand oor die linkerhand en hef die Heilige Gawes op:

Priester: offer ons U wat aan U behoort en wat geneem is uit wat aan U behoort, namens alles en vir alles.

Gemeente: Ons prys U, ons loof U, ons dank U, o Here en ons aanbid U, ons God.

Priester: Weer eens offer ons U hierdie bloedlose Logosdiens, en ons bid U en smeek U: Stuur U Heilige Gees neer op ons en op hierdie Gawes wat ons aan U bring.

Die priester en diaken buig drie maal voor die heilige altaar, terwyl hulle sê:

Priester: O Here, wat U Heilige Gees tydens die derde uur op U apostels uitgestort het, neem Hom nie van ons weg nie, o Goeie, maar vernuwe Hom in ons wat tot U bid.

Diaken: Skep vir my 'n rein hart, o God, en gee opnuut in die binneste van my ‘n vaste gees.

Priester: O Here, wat U Heilige Gees tydens die derde uur op U apostels uitgestort het, neem Hom nie van ons weg nie, o Goeie, maar vernuwe Hom in ons wat tot U bid.

Diaken: Verwerp my nie van U aangesig nie en neem U Heilige Gees nie van my weg nie.

Priester: O Here, wat U Heilige Gees tydens die derde uur op U apostels uitgestort het, neem Hom nie van ons weg nie, o Goeie, maar vernuwe Hom in ons wat tot U bid.

Die diaken wys na die pateen en sê:

Diaken: Seën, Vader, die Heilige Brood.

Die priester seën die Heilige Brood met die Kruisteken en sê:

Priester: En maak hierdie brood die kosbare Liggaam van U Christus.

Diaken: Amen.

Die diaken wys na die kelk en sê:

Diaken: Seën, Vader, die Heilige Beker.

Die priester seën die Heilige Beker met die Kruisteken en sê:

Priester: En wat in hierdie Beker is, die kosbare Bloed van U Christus.

Diaken: Amen.

Die diaken wys na albei en sê:

Diaken: Seën albei, Vader.

Priester: Herskep dit deur U Heilige Gees.

''Diaken: Amen. Amen. Amen.''

Die diaken buig die hoof vir die priester en sê:

Diaken: Dink aan my, 'n sondaar, heilige Vader.

Priester: Mag die Here God in Sy Koninkryk aan jou dink, immer, nou en altyd en tot in ewigheid.

Diaken: Amen.

Die priester buig laag voor die heilige altaar en sit die gebed voort:

''Priester: Sodat dit vir hulle wat dit ontvang tot reiniging van die siel, vergewing van sondes, die gemeenskap van die Heilige Gees, die verwesenliking van die Koninkryk van die Hemel, en vrymoedigheid teenoor U mag wees, en nie tot vonnis of veroordeling nie. Ook offer ons U hierdie Logosdiens vir hulle wat in die geloof ontslaap het: voorvaders, vaders, patriarge, profete, apostels, predikers, evangeliste, martelare, belyders, askete, en elke regverdige gees wat in die geloof tot volmaaktheid gekom het.''

Terwyl hy die wierookvat ontvang, bid die priester voorts:

Priester: Veral vir ons allerheiligste, allersuiwerste, meesgeseënde en glorieryke Vrou, die Theotokos en altydmaagd Maria.

DIE GESANG AAN DIE THEOTOKOS*
''Gemeente: Dit is waarlik gepas om u te prys, o Theotokos, immergeseënde, allersuiwerste, en die Moeder van ons God. Eerbiedwaardiger as die Gerubim en onvergelyklik glorieryker as die Serafim, het u, ongeskonde, God die Woord gebaar: waaragtige Theotokos, ons vereer u.''

''Terwyl die gesang hierbo gesing word, bid die priester voorts: Priester: Vir die heilige Profeet en Voorloper, Johannes die Doper; die heilige, roemryke, en allerlofwaardige apostels; Sint ________ wie se nagedagtenis ons vandag vier; en al U Heiliges, deur wie se smeekgebede ons U vra, om op ons neer te sien, o God. Dink aan hulle wat ontslaap het in die hoop op die wederopstanding tot die ewige lewe, veral _________ ; skenk hulle rus, o God, waar die lig van U aangesig skyn.''

Ook vra ons U, Here, dink aan alle Ortodokse biskoppe wat die woord van U waarheid reg verkondig, alle priesters en diakens in Christus, en almal wat tot U diens gewy is.

''Ook offer ons U hierdie Logosdiens vir die hele wêreld, vir die Heilige, Katolieke en Apostoliese Kerk, vir hulle wat kuis en heilig lewe, en vir alle staatsowerhede. Gee dat hulle in vrede mag dien en regeer, sodat ons vreedsaam en rustig 'n godvrugtige en heilige lewe mag lei.''

Dink in die eerste plaas, o Heer, aan ons patriarg (metropoliet)_______, en ons (aarts)biskop ______ Gee dat hulle U heilige Kerke in vrede, veiligheid, met eer, in goeie gesondheid en met 'n lang lewe mag dien, en die woord van U waarheid reg mag verkondig.

Dink ook aan hulle wat elkeen van ons nou in gedagte het; en die hele mensdom.

Gemeente: En die hele mensdom.

''Priester: Dink ook, o Heer, aan die stad (dorp) waar ons woon, en aan alle dorpe, stede en lande, en aan die gelowiges wat daar woon. Dink ook, o Heer, aan reisigers op land, op see en in die lug; die siekes en hulle wat ly; gevangenes, en hul verlossing. Dink ook, o Heer aan hulle wat in U kerke diens doen, goeie werke doen en die armes versorg; en skenk ons almal U genade.''

Die priester gedenk die gelowiges wat nog leef by die naam.

Priester: En gee dat ons met een mond en een hart U allerhoogste en grote Naam mag prys: van die Vader, en van die Seun, en van die Heilige Gees, nou en altyd, en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Priester: Die genade van ons grote God en Saligmaker, Jesus Christus, sal met julle almal wees.

Gemeente: En met u gees.

DIE VRAENDE LITANIE
Diaken: Noudat ons al die Heiliges gedenk het, laat ons keer op keer in vrede bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Vir die kosbare en geheiligde Gawes wat hier geoffer is, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Dat ons mensliewende God hierdie Gawes as 'n welriekende geur op Sy heilige, hemelse en geestelike altaar sal aanvaar, en ons daarvoor sal beloon met Sy goddelike genade en die gawe van die Heilige Gees, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Om bevryding van alle verdrukking, toorn, gevaar en nood, laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Dat die hele dag volmaak, heilig, rustig, en sonder sonde mag wees, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Om 'n engel van vrede, 'n getroue gids en behoeder van ons siele en liggame, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Om vergewing en kwyskelding van ons sondes en oortredinge, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Om alles wat goed en nuttig is vir ons siele, en om vrede vir die hele wêreld, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Dat ons die tyd wat nog vir ons in die lewe oor is in vrede en boetvaardigheid mag voleindig, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Om 'n Christelike einde aan ons lewens, vreedsaam en sonder lyding of oneer; en om 'n goeie verweer voor die ontsagwekkende regterstoel van Christus, vra ons die Heer.

Gemeente: Skenk dit, o Heer.

Diaken: Noudat ons om die eenheid van die Geloof en die gemeenskap van die Heilige Gees gevra het, laat ons onsself en mekaar, en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God.

Gemeente: Aan U, o Heer.

''Priester: Aan U, o mensliewende Meester, vertrou ons ons hele lewe en ons hoop toe. Ons vra U, en bid U, en smeek U: maak ons waardig om met 'n rein gewete deel te hê aan hierdie hemelse en ontsagwekkende Misteries van hierdie heilige en geestelike tafel: tot vergewing van sondes, tot kwytskelding van oortredinge, tot die gemeenskap van die Heilige Gees, tot die beërwing van die Koninkryk van die Hemel, tot vrymoedigheid teenoor U, maar nie tot vonnis of veroordeling nie.''

En maak ons waardig, o, Meester, om U, die hemelse God, met vrymoedigheid en sonder vrees vir veroordeling, te durf aanroep as Vader en te sê:

Gemeente: Onse Vader, wat in die hemel is, laat U Naam geheilig word; laat U Koninkryk kom; laat U wil geskied, soos in die hemel net so ook op die aarde. Gee ons vandag ons daaglikse brood; en vergeef ons ons skulde, soos ons ook ons skuldenaars vergewe. En lei ons nie in versoeking nie, maar verlos ons van die bose.

Priester: Want aan U behoort die koninkryk, en die krag, en die heerlikheid: van die Vader, en van die Seun, en van die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Priester: Vrede vir almal.

Gemeente: En vir u gees.

Priester: Buig julle hoofde voor die Heer.

Gemeente: Voor U, o Heer.

''Priester: Ons dank U, onsigbare Koning, wat alle dinge deur U oneindige krag geskep het en alles deur U groot genade uit niks tot stand laat kom het. O Meester, sien neer op hulle wat die hoof voor U buig, want hulle buig nie die hoof voor vlees en bloed nie, maar voor U, die onstsagwekkende God. O Meester, verdeel U dus self die Gawes wat hier geoffer word tot voordeel van ons almal, volgens die behoefte van elkeen. Vaar met hulle wat vaar, reis met hulle wat reis, op land en in die lug; genees die siekes, o Geneesheer van ons siele en liggame. Deur die genade, barmhartigheid en liefde vir ons van U eniggebore Seun, wat saam met U en U allerheilige, goeie en lewegewende Gees geloof word, nou en altyd en tot in ewigheid.''

Gemeente: Amen.

''Priester: Verhoor ons, o Here Jesus Christus ons God, vanuit U heilige woning, vanaf die Troon van heerlikheid van U koninkryk, en kom heilig ons. U sit in die hemel met die Vader, en is ook hier by ons onsigbaar aanwesig. Maak ons deur U magtige hand deelagtig aan U vlekkelose Liggaam en kosbare Bloed, en deur ons, U hele volk.''

Die priester maak drie lae buigings voor die altaar en sê met elke buiging:

Priester: O God, reinig my en wees my, 'n sondaar, genadig.

Die priester neem die Heilige Brood met albei hande en hef dit op.

Diaken: Laat ons aandag gee!

Priester: Die Heilige vir die heiliges!

Gemeente: Een is heilig, een is Heer: Jesus Christus, tot die heerlikheid van God die Vader. Amen.

DIE KOMMUNIEGESANG*
Gemeente: Loof die Here uit die hemele; loof hom in die hoogtes! Halleluja! Halleluja! Halleluja!

DIE BROODBREKING
Diaken: Vader, breek die Heilige Brood.

Die priester breek die Heilige Brood met eerbied in vier dele en rangskik dit in die vorm van 'n kruis op die pateen.

Priester: Die Lam van God word gebreek en uitgedeel; gebreek maar nie geskei nie; word altyd geëet, maar word nooit verteer nie, maar Hy heilig almal wat aan Hom deel het.

Diaken: Vader, vul die Heilige Beker.

Die priester neem een van die vier dele van die Heilige Brood en na hy die kruisteken oor die kelk daarmee gemaak het, plaas hy dit in die kelk en sê:

Priester: Die volheid van die Heilige Gees.

Diaken: Amen.

Vader, seën die warm water.

Die priester seën die warm water en sê:

Priester: Geseënd is die gloed van U Heiliges, nou en altyd, en tot in ewigheid.

Die diaken giet van die warm water in die vorm van ‘n kruis in die kelk en sê

''Diaken: Die gloed van geloof, vol van die Heilige Gees. Amen.''

Die priester breek nog een van die vier dele van die Heilige Brood in soveel stukkies as wat daar geestelikes is wat aan die Liturgie deelneem.

Priester: Diaken, kom nader.

Die diaken kom nader, buig, vra om vergifnis en soen dan die altaar en sê:

Diaken: Vader, gee my die kosbare en heilige Liggaam van ons Heer en God en Verlosser, Jesus Christus.

Die priester gee die diaken 'n stukkie van die Heilige Brood en sê:

Priester: Die kosbare, heilige, en allersuiwerste Liggaam van ons Heer en God en Verlosser, Jesus Christus, word gegee aan die diaken _________, tot vergifnis van sy sondes en tot ewige lewe.

Die diaken soen na die ontvangs van die Heilige Brood die priester se hand, en gaan staan agter die altaar waar hy met geboë hoof bid:

Diaken: O Heer, ek glo en bely ...........

Terwyl die priester 'n stukkie van die Heilige Brood vir homself neem, sê hy:

Priester: Die kosbare, heilige, en allersuiwerste Liggaam van ons Heer en God en Verlosser, Jesus Christus, word gegee aan my, die onwaardige priester ___________, tot vergifnis van my sondes en tot ewige lewe.

''O Heer, ek glo en bely dat U waarlik die Christus is, die Seun van die lewende God, wat in die wêreld gekom het om sondaars, onder wie ek die eerste is, te red. Ek glo ook dat dít waarlik U allersuiwerste Liggaam is en dít waarlik U kosbare Bloed. Daarom smeek ek U: ontferm U oor my en vergeef my my oortredinge, doelbewus en onbedoeld, in woord en in daad, bewustelik of in onkunde begaan. En maak my waardig om, sonder om veroordeel te word, deel te hê aan U vlekkelose Misteries, tot vergifnis van my sondes en tot ewige lewe. Amen.''

''Seun van God, neem my vandag aan as deelgenoot aan U mistieke Nagmaal. Want ek sal hierdie Misterie sekerlik nie openbaar maak aan U vyande nie: ook sal ek U nie 'n Judaskus gee nie, maar soos die rower bely ek my geloof in U: dink aan my, Here, wanneer U in U Koninkryk kom.''

Here, mag die ontvangs van U heilige Misteries nie lei tot my vonnis of veroordeling nie, maar tot genesing van my siel en my liggaam.

Nadat hy die Heilige Brood geëet het, en voordat hy uit die Heilige Beker drink, sê hy:

''Priester: Die kosbare en heilige Bloed van ons Heer en God en Verlosser, Jesus Christus, word gegee aan my, die onwaardige priester _______, tot vergifnis van my sondes en tot ewige lewe. Amen.''

Hy drink drie keer uit die Beker en sê:

''In die naam van die Vader, en van die Seun, en van die Heilige Gees. Amen.''

Die priester reinig dan die kelk en sy lippe met die doek en sê:

Priester: Dit het my lippe aangeraak, en sal my skuld weggeneem en my sondes versoen.

Die priester roep die diaken:

Priester: Diaken, kom nader.

Die diaken nader die altaar, buig een keer, en sê:

Diaken: Kyk, ek nader die onsterflike Koning en ons God. Vader, gee my die kosbare en heilige Bloed van ons Heer en God en Verlosser, Jesus Christus.

Die priester laat die diaken drie maal drink terwyl hy sê:

Priester: Die dienaar van God, diaken _________, het deel aan die kosbare en heilige Bloed van ons Heer en God en Verlosser, Jesus Christus, tot vergifnis van sy sondes en tot ewige lewe. Wanneer die diaken klaar is, sê die priester:

Priester: Dit het jou lippe aangeraak, en sal jou skuld weggeneem en jou sondes versoen.

''Die priester verdeel die twee oorblywende stukke van die Heilige Lam in kleiner stukkies en plaas dit in die kelk vir die kommunie van die gemeente. Die diaken neem die kelk en gaan deur die Koninklike Deure daarmee uit na die gemeente en sê:''

Diaken: Nader in die vrees van God, met geloof en liefde.

Die diaken gee die kelk aan die priester terug.

Gemeente: Geseënd is Hy wat kom in die naam van die Heer! God is die Heer en het Homself aan ons openbaar!

Die priester bid saam met die gelowiges:

Priester: O Heer, ek glo en bely .......

Wanneer hy die Kommuniegebed voltooi het, bedien hy die Nagmaal aan hulle wat hulle voorberei het om die Misterie te ontvang, en sê aan elke Nagmaalganger:

Priester: Die dienaar(ares) van God _______, ontvang die kosbare en heilige Liggaam en Bloed van ons Heer en God en Verlosser, Jesus Christus, tot vergifnis van sondes en tot ewige lewe.

Tydens die bediening van die Nagmaal aan die gemeente, sing die Gemeente:

Gemeente: Ontvang die Liggaam van Christus; drink uit die bron van onsterflikheid. Halleluja! Halleluja! Halleluja!

''Na die Nagmaal aan al die kommunikante bedien is, keer die selebrante na die altaargebied terug en word die kelk weer op die altaar geplaas. Die diaken hou die pateen oor die kelk terwyl hy die volgende Opstandingsgesange bid:''

Diaken: Noudat ons die Opstanding van Christus aanskou het, laat ons die heilige Here Jesus, die enigste sondelose, aanbid. Ons vereer U Kruis, o Christus, en ons prys en verheerlik U heilige Opstanding; want U is ons God, en ons ken geen ander as U nie; ons roep U Naam aan. Kom, al julle getroues, laat ons Christus se heilige Opstanding eer betoon! Want, kyk, deur die Kruis het vreugde in die wêreld gekom. Laat ons die Here altyd loof, en Sy Opstanding prys, want deur die Kruis vir ons te verduur, het Hy die dood met die dood oorwin.

''Laat skyn u lig! Laat skyn u lig! O Nuwe Jerusalem! Die heerlikheid van die Here het oor u opgekom. Juig nou en wees bly, o Sion! Straal van vreugde, o vlekkelose Theotokos, in die opstanding van u Seun!''

''O Christus! Grootse en allerheiligste Pasga! O Wysheid, Woord en Krag van God! Gee dat ons in die nimmereindigende Dag van U Koninkryk steeds meer volkome aan U deel mag hê.''

Terwyl die diaken die oorblywende deeltjies op die pateen in die kelk vee, sê hy:

Diaken: O Heer, wis deur U kosbare Bloed die sondes uit van almal wat hier gedenk is; deur die gebede van U Heiliges.

Die priester seën die gemeente en sê:

Priester: O God, verlos U volk en seën U erfdeel.

Gemeente: Ons het die ware Lig aanskou; ons het die hemelse Gees ontvang; ons het die ware Geloof gevind en ons aanbid die onverdeelde Drie-eenheid wat ons gered het.

''Die priester bedek die kelk met 'n sluier. Hy plaas al die ander op die pateen en bedek ook dit. Hy bewierook die kelk drie keer terwyl hy sê:''

Priester: Verhef U bo die hemele, o God, en U heerlikheid bo die hele aarde.

''Die priester plaas die pateen op die diaken se hoof; die diaken dra dit met eerbied na die Voorbereidingstafel. Die priester neem die kelk in sy regterhand, wend hom tot die gemeente en sê:''

Priester: (stilweg) Geloof sy onse God

(hardop) immer, nou en altyd en tot in ewigheid.

Die priester dra die kelk na die Voorbereidingstafel en bewierook dit drie keer.

Gemeente: Amen.

Laat ons monde vol wees van U lof, o Heer, dat ons U heerlikheid mag besing; want U het ons waardig gemaak om deel te hê aan U heilige, goddelike, onsterflike en lewegewende Misteries. Bewaar ons in U heiligheid, sodat ons die hele dag U geregtigheid oordink. Halleluja! Halleluja! Halleluja!

Die diaken neem sy plek vir die litanie in en die priester gaan na die altaar terug en vou die antimension.

DIE DANKSEGGINGSLITANIE
Diaken: Laat ons aandag gee! Nou dat ons deelgeneem het aan die goddelike, heilige, suiwere, onsterflike, hemelse, lewegewende en ontsagwekkende Misteries van Christus, laat ons die Here op waardige wyse dank.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.

Gemeente: Here, ontferm U.

Diaken: Terwyl ons vra dat die hele dag volmaak, heilig, rustig, en sonder sonde mag wees, laat ons onself en mekaar, en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God.

Gemeente: Aan U, o Heer.

''Priester: Ons dank U, o mensliewende Meester, Weldoener van ons siele, dat U ons ook weer vandag vir U hemelse en onsterflike Misteries waardig gemaak het. Hou ons op die regte pad; versterk ons almal in U vrees; bewaar ons lewens; maak ons weë veilig; deur die gebede en smekinge van die glorieryke Theotokos en altydmaagd Maria, en al U Heiliges.''

Die priester vou die antimension op, en maak die Kruisteken met die Evangelie daaroor terwyl hy uitroep:

Priester: Want U is ons heiliging, en aan U bring ons die lof: aan die Vader, en aan die Seun, en aan die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Priester: Laat ons gaan in vrede.

Gemeente: In die Naam van die Heer.

Priester: Laat ons bid tot die Heer.

Gemeente: Here, ontferm U.

DIE GEBED AGTER DIE AMBON
Priester: O Here, wat hulle seën wat U loof, en hulle heilig wat op U vertrou: verlos U volk en seën U erfdeel. Bewaar die volheid van U Kerk. Heilig hulle wat die luister van U huis liefhet; verheerlik hulle daarvoor deur U goddelike krag, en verlaat ons nie wat ons hoop stel op U. Gee vrede aan U wêreld, aan die Kerke, aan U priesters, aan ons regeerders, en aan heel U volk. Want elke goeie gawe en elke volmaakte geskenk kom van Bo, van U, die Vader van die Hemelligte, en aan U gee ons die eer, dank en aanbidding: aan die Vader, en aan die Seun; en aan die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

Geloof sy die Naam van die Here, van nou af en tot in ewigheid.(3X)

Die priester gaan deur die Koninklike Deure, en diaken met die noorddeur, na die Voorbereidingstafel, waar die priester die volgende gebed stil bid, terwyl die diaken die oorgeblewe Heilige Gawes met eerbied en ontsag nuttig.

''Priester: O Christus ons God, U is die vervulling van die Wet en die Profete en het alles volbring wat die Vader beskik het. Maak ons harte immer vol vreugde en blydskap, nou en altyd en tot in ewigheid. Amen.''

Die priester seën die gemeente en sê:

Priester: Mag die seën van die Here, deur Sy genade en liefde vir die mensdom, immer op julle rus, nou en altyd en tot in ewigheid.

Gemeente: Amen.

DIE WEGSENDING
Priester: Eer aan U, O Christus ons God en ons hoop, eer aan U!

Gemeente: Eer aan die Vader, en aan die Seun, en aan die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid. Amen.

Here, ontferm U. (3X) Vader, spreek die seën uit.

Priester: (Sondae)* Mag Hy wat uit die dood uit opgestaan het, Christus ons ware God, deur die krag van die kosbare en lewegewende Kruis, die gebede van Sy allersuiwerste Moeder, die beskerming van die glorieryke en lofwaardige hemelse kragte, die smeekgebede van die eerbiedwaardige en glorieryke Profeet en Voorloper, Johannes die Doper, die heilige, glorieryke en allerlofwaardige apostels, die heilige, glorieryke en seëvierende martelare, ons heilige en Goddraende Vaders, sint ———— (naam van die heilige na wie die kerk vernoem is), ons Vader onder die Heiliges, Johannes Chrysostomos, wie se Liturgie ons gevier het, die heilige ———- wat ons vandag gedenk, die heilige en godvrugtige voorouers van God, Joachim en Anna, en al die Heiliges, Hom oor ons ontferm en ons red, want Hy is goed en mensliewend.

''Die gemeente gaan na vore, vereer die Kruis en ontvang die Antidoron Brood. Hulle wat die Heilige Misteries ontvang het, lees die Dankseggingsgebede.''

Verdere eksemplare van hierdie Liturgie, asook die Voorbereidings- en Dankseggingsgebede vir Kommunie, kan verkry word deur aan die Voorloper te skryf.

Die Proskomidie sal later beskikbaar wees.

* Vir wegsendings wat op weeks- en Feesdae gebruik word, raadpleeg die Bylae.

''* Op Feesdae word spesiale antifone gesing. Raadpleeg die Bylae.''

* Vir Feesdae, raadpeeg die Bylae.

* Vir Feesdae, raadpleeg die Bylae.

''* Op sekere Feesdae word dit met 'n ander gesang vervang. Raadpleeg die Bylae.''

* Raadpleeg die Bylae.

''* Hierdie gesang word net op Sondae gesing; ander dae en/of Feesdae het hul eie gesange. Raadpleeg die Bylae.''

** Raadpleeg die Bylae vir die gepaste Halleluja-verse.

''* Op sekere Feesdae word dit met 'n ander gesang vervang. Raadpleeg die Bylae.''

Extended Commentary - Liturgie-Kommentaar
Die Goddelike Liturgie van ons heilige Vader Johannes Chrysostomos Toegelig deur Aartsbiskop Paul van Finland

VOORWOORD
Hierdie kommentaar op die Liturgie van Johannes Chrysostomos is 'n vertaling van 'n vertaling. Dit is oorspronklik deur biskop Paul van Finland in Fins geskryf en onder redaksie van Argimandriet Adriaan van die Nederlandse Ortodokse Kerk deur Mirjam Ylä Jussila-Rietveld in Nederlands vertaal.

Enige vertaling gaan gebuk onder tekortkominge; soveel te meer 'n dubbele vertaling. Die behoefte aan 'n bekendstelling aan Afrikaanssprekendes van een van die skatte van die Christendom het egter daartoe gelei dat daar, ten spyte van dié tekortkominge, voortgegaan is met die publikasie van hierdie werk, 'n besonder insiggewende en boeiende kommentaar op die geestelik ryke Liturgie wat sy ontstaan in die Bisantynse wêreld gehad het.

In 'n tyd van groot politieke en geestelike onsekerheid, ook vir Afrikaanssprekendes, dui die Liturgie van Johannes Chrysostomos soos ‘n vuurtoring die pad na die veilige hawe van die tradisionele, ortodokse en katolieke Christendom aan.

E van Wyk (vertaler) Kaapstad 1996

TER INLEIDING TOT HIERDIE WERK
Die begin van 'n brief wat ek op 'n keer ontvang het, staan my nog woordeliks voor die gees:

"Laat my toe om te lug wat ek op die hart dra. Die apostels het vir die heidene gepreek, maar in die aand het die volwasse Christene vir die misterie-diens bymekaar gekom waarin die verrese Here Jesus in hulle midde was. Maar by ons word maar net altyd gepreek."

In die tyd waarin ek hierdie brief ontvang het, die veertigerjare, was dit ietwat ongewoon vir iemand om na 'n misterie-diens te verlang. Maar nou, vyftig jaar later, is daar baie derglike soekers met 'n soortgelyke verlange as die skrywer van hierdie brief, 'n dosent in die klassieke tale.

Die woord wat hy gebruik het, misterie-diens, is hier belangrik. As taalman het hy blykbaar geweet dat in teenstellling met die Westerse woord 'sakrament', in die Ortodokse Kerk 'n woord van Griekse oorsprong, 'misterie', geheim, gebruik word.

So 'n misterie-diens van die Ortodokse Kerk is die Liturgie, die Kommuniediens, met as mees sentrale deel die Eucharistie, die dankoffer. Die Liturgie is in der waarheid die beliggaming van die tradisie van die vroeë Kerk in die hede. Reeds tydens die eerste drie eeue kristalliseer die Eucharistiese gebede - van die tot in daardie stadium geïmproviseerde liturgie - hulle in blywende vorm uit. *2

Die groei in die aantal Christene, en nuwe lewensomstandighede, veroorsaak in latere eeue bepaalde veranderinge in die orde van die diens van die Liturgie, maar die Eucharistiese kern daarvan bly tot vandag onveranderd.

Terwyl die Kerk die stryd gevoer het teen die verskillende valse leerstellings, begin die lofgesange, wat die eintlike geloofsbelydenis, die juiste geloof vertolk, 'n blywende deel van die Liturgie uit te maak. Hierdie toevoegings toon ons die grondopvatting van die Kerk: dat gebed en geloof ten nouste saamhang. Volgens Ortodokse denke beteken geloof nie 'n aantal lewelose dogmas of geloofsbepalinge nie, maar gebed waarin die geloof leef. Daarom het die tekste van die dienste, al kom dit as blote uiting van kerklike digkuns voor, die funksie om, naas die Bybel, as bron van die Ortodokse geloof te dien.

Die Ortodokse Liturgie word verbind met die name van twee Kerkvaders wat in die vierde eeu gewerk het: Basilios die Grote en Johannes Chrysostomos. Laasgenoemde was aartsbiskop van Konstantinopel, die sentrum van die Bisantynse Ryk. Dit op sigself was al 'n rede waarom die liturgie wat sy naam dra langsamerhand die verskillende liturgievorms uit Jerusalem, Alexandrië en Antiochië verdring het en die heersende vorm in die hele Bisantynse gebied geword het. Namate die Christelike geloof uitgebrei het, is hierdie liturgie in alle nuwe kerke, oral in die wêreld, voltrek. Dit geld ook vir die Liturgie van die Heilige Basilios, wat egter slegs tien maal per jaar gebruik word.

Daar word dikwels gesoek na die invloed van die Bisantynse kultuur, bv. op die Kareliese boukuns; tog word selde opgemerk dat die duidelikste en treffendste uitdrukking van die Bisantynse kultuur in die Noorde, die Ortodokse Liturgie is, waarin die boodskap van die Nuwe Testament die mens van vandag ontmoet.

Maar by die ondersoek van 'n misteriediens kan 'n mens nie die gewone wetenskaplike metodes toepas nie: dit kan 'n mens alleen maar ervaar van binne-af uit, deur geloof en belewing.

Hierdie boek word bedoel as gids vir diegene wat kennis wil maak, al is dit maar oppervlakkig, met die Ortodokse Liturgie. Wat dán gebeur, hang nie af van die gids nie, maar van die Gees van God, wat waai waar Hy wil.

Hierdie werk probeer die Liturgie belig aan die hand van die tekste daarvan, terwyl ook die belangrikste veranderinge wat die Liturgie in die loop van die tyd ondergaan het, bespreek word, want hierdie kennis help ons die huidige orde van die diens begryp.

Die boek is natuurlik ook vir Ortodokse lesers bedoel. Juis hulle wat hulle as volwassenes by die Kerk aangesluit het, word, in die slotopmerings en toevoegings aan die einde van die boek, wat geestelike leiding ten opsigte van die Liturgie betref, van praktiese raad bedien. So kan hierdie boek dan as 'n herderlike brief van die biskop beskou word.

Ek verstout my om my werk aan die eerbiedwaardige aartspriester Alexander Schmemann (1921-1983), dekaan van die St. Wladimir Seminarie in New York, op te dra. As spesialis op die gebied van die Liturgiese Teologie het hy my geïnspireer om 'n aantal oorspronklike beginsels, wat die Liturgie as gemeenskapsdiens van die volk van God betref, in die praktyk in my eie aartsbisdom toe te pas. As natuurlike uitvloeisel daarvan het ook hierdie boek ontstaan. † Aartsbiskop PAUL

Hemel op aarde
Met die Ortodokse begrip 'Liturgie' word, net soos met die woord 'Mis' in die Katolieke Kerk, altyd ‘Diens met Kommunie’ bedoel, en nie maar 'n blote algemene gebeurtenis wat by die Altaar plaasvind nie.

In die Liturgie kry die gemeente deel aan "die brood wat uit die hemel neerdaal" (Joh.6:33), aan die heilige Kommunie. Van die viering van die Avondmaal is al gesê dat ‘die hemel hiermee op die aarde neerdaal’. Elkeen ervaar daarby, na eie vermoë, die nabyheid van Gods Koninkryk.

Elkeen ontvang die Kommunie ter vergifmis van sy eie sonde, en tot ewige lewe, maar die Liturgie beperk sig nie tot die feit dat individuele lidmate van die Kerk daar die Heilige Kommunie ontvang en so vergifnis van hul sondes verkry nie. Die Liturgie is die sig steeds weer herhalende ervaring van die Gemeente, van Gods volk *3, van die liefde van God en van die werkliheid van ons redding. Die Goddelike Liturgie sal hiervan die getuienis wees aan die wêreld "totdat Hy kom" - tot die wederkoms van Christus.

Van die begin tot die hede
In die eerste eeue van die Kerk was dit die gebruik dat, afgesien van die gelowiges, dit wil sê die limate van die Kerk, ook hulle wat besig was om hulle vir die ontvangs van die Doop voor te berei, by die eerste deel van die Liturgie aanwesig mag gewees het. Daarom staan die lees van die Woord van God, en die onderrig, sentraal in hierdie deel van die Liturgie. Maar sodra daar ná die preek vir die doopleerlinge gebid is "dat die Here aan hulle die Evangelie van die geregtigheid sal openbaar en hulle met die heilige, katolieke en apostoliese Kerk sal verenig", moes hulle die Liturgieviering verlaat.

Die Liturgie het nou nog hierdie vroeg-Christelike opbou. Daarom word die eerste deel die "Liturgie van die geloofsleerlinge", "van die katkisante", genoem, terwyl die volgende deel die "Liturgie van die gelowiges" heet.

Liturgie - Eucharistie
Die Liturgie van die Gelowiges omvat die bring van dank aan God vir die skepping en Sy verlossingswerk, en die Kommunie.

Die danksegging geskied as 'n ‘woordoffer’, 'n himniese danksegging: ‘eucharistie’ beteken: ‘danksegging’. In die Eucharistie vind daar op 'n verborge wyse 'n ontmoeting tussen die Kruisoffer van Golgota en die dankende woordoffer van die gemeente plaas. En op hierdie wyse neem die gelowiges in die Kommunie deel aan die versoening en die nuwe lewe wat Christus deur Sy Opstanding aan die wêreld gegee het.

Die woord Eucharistie word dan ook dikwels as gelykstaande aan die woord Liturgie gebruik: dieselfde word daarmee word. Noukeuriger gestel: met Liturgie word die hele Kommuniediens bedoel; en daartoe behoort 'n bepaalde skema, bepaalde tekste en handelinge. In daardie geval gebruik 'n mens die woord Eucharistie vir die deel van die Liturgie wat die Eucharistiese gebede omvat: die Eucharistiese Kanon. Maar die woord Eucharistie word ook dikwels gebruik om na die geestelike, verborge wese van die Liturgie te verwys.*4

Die Kerk: 'n Eucharistiese gemeenskap
Die wese van die Ortodokse Kerk kan in drie woorde van Griekse oorsprong saamgevat word: Ekklesia, Liturgie, Eucharistie.

Ekklesia wys daarop dat die kerk die plek is waar die volk van God steeds weer byeengeroep word.

Liturgie, dit is die doel waartoe die volk van God byeengeroep word: 'n openbare handeling, 'n Diens.

Eucharistie gee dan die inhoud van die Diens weer: die volk van God kom in die kerk byeen vir die gesamentlike danksegging, die gemeenskaplike dankoffer.

Die Kerk het dus wel haar eie historiese basis, haar vorm en haar orde, maar volgens haar wese is sy nie 'n klipgebou gevestig op 'n bepaalde plek nie, maar die sig altyd in beweging bevindende gemeenskap. Elke keer wat die volk van God byeenkom om die Eucharistie gesamentlik te voltrek, word die gemeenskap Kerk. En dan word elke gelowige wat hy of sy op grond van die Doop is: lid van die Kerk, ledemaat van die Liggaam van Christus. "Maar julle is die Liggaam van Christus en lede afsonderlik" (1 Kor. 12:27).

Sy wat die Liturgie voltrek
Hierdie drie faktore: Ekklesia, Liturgie, en Eucharistie, is noodsaaklik vir mekaar en hang saam.

Die waarborg vir die egtheid daarvan word deur die apostoliese suksessie gegee. Daarom bepaal dit ook die Eucharistiese bevoegdheid. 'n Regstreekse opvolger van die Apostels, die martelaar-biskop Ignatius, skryf al aan die Christene van Smirna: "`n Avondmaalsviering kan slegs geldig wees wanneer dit plaasvind onder leiding van 'n biskop of 'n deur hom gevolmagtigde persoon."

Maar ewe noodsaaklik as die leiding deur 'n biskop (of deur hom gevolmagtigde), is die bewuste deelname van die gemeente, die volk van God, aan die Liturgie, wat inderdaad juis gesamentlik voltrek moet word. Daar dra die priester, wat self ook deel die volk van God is, as pro-estamentos, as voorganger, die gesamentlike gebede van die volk aan God op; en die volk bevestig dit op sy beurt met sy "Amen".

Die Chrysostomosliturgie en die Basiliosliturgie
Die meesgebruikte Kommuniediens van die Ortodokse Kerk is die Liturgie van Johannes Chrysostomos (+ 407). Daarnaas is daar die Liturgie van Basilios die Grote (+ 379), wat tien maal per jaar gevier word. Dit is in struktuur dieselfde, maar in bepaalde gedeeltes word ander gebede gebruik.*5

In hierdie beskrywing sal die Chrysostomosliturgie toegelig word. Daarby word daar, naas die oorspronklike tweedeling in Liturgie van die Katkisante en Liturgie van die Gelowiges, ter wille van groter duidelikheid, gebruikgemaak van 'n verdergaande onderverdeling in sewe gedeeltes:

1. Aanvangsgebede 2. Liturgie van die Woord 3. Groot Intog 4. Die Anafora, die Dankoffer 5. Kommunie 6. Danksegging vir die Kommunie 7. Wegsending

Begin van die Liturgie
Die hele Liturgie is voortdurende gebed, soos ook alle ander Dienste van die Ortodokse Kerk. *6

Wanneer die oomblik gekom het om die Liturgie te begin, word die heilige deure in die middel van die ikonostase geopen en dan klink vanuit die altaar die verkondiging van die koninkryk van God:

"Geseënd is die Koninkryk van die Vader en van die Seun en van die Heilige Gees; nou en altyd en tot in ewigheid."

Lofprysing waarin die mens homself vergeet, is die hoogste vorm van gebed. Om die waarheid te sê, die verlossingswerk het reeds plaasgevind. God het Homself in Christus as Heilige Drie-eenheid aan die mens geopenbaar. Die Koninkryk van die Vader en van die Seun en van die Heilige Gees is werklikheid vir hulle wat deur water en die Heilige Gees gedoop is tot lidmate van die Liggaam van Christus: die heilige Kerk.

Wanneer die gemeente, dikwels deur 'n koor verteenwoordig, die seën gehoor het wat deur die priester uitgespreek is, sluit hulle hulle aan by hierdie loof van Gods Koninkryk deur "Amen" te sing, wat beteken: "Waarlik, so is dit".

Daarmee het die samespraak van priester of diaken met die gemeente 'n aanvang geneem, en hierdie samespraak word deur die hele Liturgie voortgesit.

Op die beginseën volg nou 'n groot Litanie of beurtgebed, met algemene gebede van die Kerk. Daarby kom drie Antifone, beurtgesange, met tussenin, die daarby behorende gebede. Daarna volg die optog met die Evangelieboek. Die aanvangsgebede word afgesluit met gesange wat betrekking het op die fees wat gevier word, of die Heilige van die dag.

Ons sal nou dié saamgevatte dele van nader bekyk.

Groot (of Vredes-) Litanie
"Laat ons in vrede bid tot die Heer.

Om die hemelse vrede en die redding van ons siele, laat ons bid tot die Heer.

Om vrede vir die hele wêreld, die welsyn van die Heilige Kerke van God, en die eenheid van almal, laat ons bid tot die Heer.

Vir hierdie heilige Huis van God, en vir hulle wat dit met geloof, eerbied en die vrees van God betree, laat ons bid tot die Heer.

''Vir Patriarg ....Metropoliet....ons biskop...... vir die geestelikes en die hele volk, laat ons bid tot die Heer.''

Vir hierdie dorp/stad vir alle stede en lande, en vir die gelowiges wat daar woon, laat ons bid tot die Heer.

(Vir hierdie heilige klooster en die broeders en susters wat hier woon, laat ons bid tot die Heer)

Vir goeie weer, vir 'n oorvloed van die vrugte van die aarde, en vir tye van vrede, laat ons bid tot die Heer.

Vir reisigers op land, op see en in die lug, vir hulle wat siek is en hulle wat ly, vir gevangenes en hul verlossing, laat ons bid tot die Heer.

Om bevryding van alle verdrukking, toorn, gevaar en nood, laat ons bid tot die Heer.

Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade."

Hierdie Groot Litanie of Beurtgebed, waarby die koor op die bede van die priester of diaken antwoord met: "Here, ontferm U," word ook die Vredeslitanie genoem. Daar word allereers gebid om vrede vir siele en om vrede vir die hele wêreld; hierdie vrede kom "van bo af", dit is die vrede van die Koninkryk van God, die vrede van die Heilige Gees (Rom. 14:17); dit is die vrede van Christus wat Hy aan Sy volgelinge nagelaat het (Joh. 14:27).

Alle litanieë sluit af met 'n gebed waarin ons aangespoor word om die voorbeeld van die Heiliges te volg, en hul voorbidding te vra, om onsself volledig aan Christus oor te gee, want "Christus is ons vrede" (Ef. 2:14).

"Terwyl ons ons allerheiligste, allersuiwerste, mees geseënde en glorieryke Vrou, die Theotokos en altydmaagd Maria, en al die Heiliges gedenk, laat ons onsself, mekaar en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God."

Nadat die koor "Aan U, o Heer" gesing het, lees die priester die:

Gebed van die Eerste Antifoon:
"O Here onse God, U mag is onvergelyklik. U heerlikheid is onbegryplik. U barmhartigheid is onmeetlik. U liefde vir die mens is onuitspreeklik. Sien met goedertierenheid neer op ons en op hierdie heilige Huis, o Meester, en skenk ons, en hulle wat saam met ons bid, U ryke barmhartigheid en medelye.

Want U kom toe alle heerlikheid, eer en aanbidding: Vader, Seun en Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid."

Die priester lees hierdie gebed vir die volk wat in die naam van God byeengekom het.

Soos byna alle gebede, word ook hierdie gebed afgesluit met 'n lofrede (doksologie). Die lof word opgedra aan die Heilige Drie-eenheid, want die drie Persone neem al drie deel aan die reddingsgebeure van die mens.

Om die lofrede mee af te sluit, sing die koor: "Amen".

Die koor vervolg met verse van Ps. 103; dit vorm die.

Eerste Antifoon
"Loof die Here, o my siel, lofwaardig is U, o Heer.

Loof die Here, o my siel, en alles wat binne my is, Sy heilige Naam.

Loof die Here, o my siel, en vergeet geeneen van Sy weldade nie.

Wat al jou ongeregtighede vergewe,

Wat al jou krankhede genees.

Barmhartig en genadig is die Here, lankmoedig en groot van goedertierenheid.

Loof die Here, o my siel en alles wat binne my is, Sy heilige Naam:

Lofwaardig is U, o Heer."

Die benaming 'Antifoon', beurtsang, wys daarop dat die Psalmverse bedoel is om beurtelings deur twee kore, of bv. deur twee sangers gesing te word.

Hierdie antifoon: "Loof die Here, o my siel....." word gesing op Sondae, (in die Russiese Kerk ook op weeksdae), op mindere feeste, en op nafeeste (die dae na 'n groot fees).

Op groot feeste (en in die Griekse Kerk op weekdae) word ander psalmverse, ooreenkomstig die tema van die dag, gebruik.

Eerste Klein Litanie
"Laat ons keer op keer in vrede bid tot die Heer".

Die herhaling van die aansporing van die diaken beklemtoon dat die gebed onophoudelik voortgaan; en wys ook daarop dat ons ons moet toespits op die gebed wat deur die priester gelees word:

Gebed van die Tweede Antifoon
"Here onse God, verlos U volk en seën U erfdeel. Bewaar heel U Kerk. Heilig hulle wat U Huis liefhet. Verheerlik hulle daarvoor met U goddelike krag, en verlaat ons nie wat op U hoop.Want aan U behoort die heerskappy, en aan U behoort die Koninkryk en die krag en die heerlikheid: Vader, Seun en Heilige Gees; nou en altyd en tot in ewigheid."

Na die "Amen" ter afsluiting van hierdie lofrede gesing is, volg die

Tweede Antifoon
(op Sondae verse uit Ps. 146):

"Loof die Here, o my siel!

Ek wil die Here prys solank as ek lewe; ek wil psalmsing tot eer van my God solank as ek nog daar is........

Die Here is vir ewig Koning; jou God, o Sion, is van geslag tot geslag!"

By die Tweede Antifoon hoort 'n lofrede tot die Heilige Drie-eenheid, die lofgesang: "Eniggebore Seun van God...."*8

"Eer aan die Vader, en aan die Seun, en aan die Heilige Gees; nou en altyd en tot in ewigheid. Amen.

''Eniggebore Seun en Woord van God, U wat onsterflik is, het U verwerdig om ter wille van ons verlossing uit die heilige Theotokos en altydmaagd Maria vlees te word; U het sonder verandering Mens geword en is gekruisig; en het die dood met die dood vertrap; U is een van die Heilige Drie-eenheid, wat met die Vader en die Heilige Gees verheerlik word. O Christus ons God, red ons."''

Hierdie lofgesang, waarin die geloof van die Kerk in die Godheid en mensheid van Christus tot uiting kom, word in die sesde eeu, in die tyd van keiser Justinianus van Bisantium, in gebruik geneem.

Tweede Klein Litanie
"Laat ons keer op keer in vrede bid tot die Heer".

Nadat die koor geantwoord het met: "Here, ontferm U", let ons op die Derde Antifoongebed: *7

"U wat ons die genade geskenk het om eendragtig ons gemeenskaplike smeekbedes na U te bring, en wat beloof het dat waar twee of drie in U Naam byeenkom, U hul bedes sal verhoor: Verhoor nou, o Heer, die smekinge van U dienaars vir sover dit tot hul beswil sal wees. Skenk ons in hierdie wêreld die kennis van U waarheid en in die hiernamaals die ewige lewe. Want U is 'n goeie en mensliewende God, en aan U bring ons die eer: Vader, Seun en Heilige Gees; nou en altyd en tot in ewigheid."

As Derde Antifoon word op Sondae die "Saligsprekinge" gesing.

"In U Koninkryk, dink aan ons o Heer.

Salig is dié wat arm van gees is, want aan hulle behoort die koninkryk van die hemele.

Salig is dié wat treur, want hulle sal vertroos word.

Salig is die sagmoediges, want hulle sal die aarde beërwe.

Salig is dié wat honger en dors na die geregtigheid, want hulle sal versadig word.

Salig is die barmhartiges, want aan hulle sal barmhartigheid bewys word.

Salig is dié wat rein van hart is, want hulle sal God sien.

Salig is die vredemakers, want hulle sal kinders van God genoem word.

Salig is dié wat vervolg word ter wille van die geregtigheid, want aan hulle behoort die koninkryk van die hemele.

Salig is julle wanneer die mense julle beledig en vervolg en valslik allerhande kwaad teen julle spreek om My ontwil.

Verbly en verheug julle omdat julle loon groot is in die hemel."

Die Saligsprekinge kom nie uit die Psalms, uit die Ou Testament, nie, maar is die leer van Christus self. Terwyl dit gesing word, vind die Klein Intog plaas: die Evangelieboek word by die linker-sydeur van die altaar uitgedra en in prosessie langs die symuur na die ingang van die kerk gebring; en vandaar af tussen die Gemeente deur weer na voor tot op die verhoogde ambon voor die ikonostase. (By die Russe bly die stoet op die ambon.)

Die Gemeente volg die Evangelieboek met die oë soos wat die optog vorder en bewys eer aan Gods Woord: slaan 'n kruis, buig, soen soms die stola van die diaken. Op die ambon seën die priester eers die optog met die woorde: "Geseënd is die intog van U Heiliges: immer, nou en altyd en tot in ewigheid." Daarna hef die diaken die Evangelieboek, wat die goddelike Wysheid bevat, op en roep:

"Wysheid. Laat ons opstaan!"

In die uitdra van die Evangelie, die Blye Boodskap wat aanstons voorgelees gaan word, sien ons die verskyning van die verrese Christus self, en die vervulling van Sy belofte: "Waar twee of drie in my Naam vergader, daar is Ek in hul midde." (Mt. 18:20)

Die Gemeente buig voor die opgestane Christus en sing tot Hom:

"Kom, laat ons aanbid en neerval voor Christus, wat opgestaan het uit die dood, Red ons, o Seun van God, wat tot U eer sing: Halleluja."

Die diaken neem die Evangelieboek die altaarruimte binne na die heilige Altaar, waar Gods woord, die simbool van Christus self, tuishoort. *9

Die priesters en diakens wat die Diens voltrek, volg die Evangelieboek na die Altaar. Simbolies beteken dit dat Christus alle navolgers van Sy woord die Koninkryk van God, wat in die Liturgie deur die Altaar verteenwoordig word, binneneem. Die hele volk van God moet in beweging kom om na Gods Koninkryk op te trek.

Onmiddellik na die Klein Intog word die Troparion en Kondakion gesing. Daarin gedenk die Kerk hulle wie se fees op hierdie dag gevier word. Ons loof die ywer van die Heiliges wat op 'n besondere wyse volgens die Evangelie geleef het, en in wie die genade van die Heilige Gees op so 'n duidelike wyse sigbaar geword het. Verder word die hoofgedagte van die tersaaklike fees van die dag, of die gety, daarin besing.

Die Troparion en die Kondakion behoort tot die wisselende dele van die Liturgie. Daarin kom voor watter tyd van die Kerklike Jaar dit is, en op dié wyse beleef ons bv. die tyd van die Groot Vas, of die feestyd van Pase, of die feesdag van 'n Heilige.

Hierdie sangstukkies word volgens verskillende melodieë gesing. Vir Troparia en Kondakia bestaan daar agt melodieë. Dié vir Sondae volg 'n reeks van Agt Tone, wat vanaf Pinkster siklies herhaal word en telkens 'n week geldig is. Dié van die feeste gebruik eweneens een van hierdie Agt Tone. As voorbeeld volg hier die Sondagtroparion van die Eerste Toon.

Troparion t.1
"Terwyl die klip deur die Jode verseël is en die soldate U allersuiwerste Liggaam bewaak het, het U na drie dae opgestaan, o Verlosser, om lewe te skenk aan die wêreld.

Daarom het die hemelse Magte U toegeroep, o Leweskenkende:

Eer aan U Opstanding, o Christus!

Eer aan U Koninkryk!

Eer aan U Voorsienigheid, o Mensliewende."

DIE LITURGIE VAN DIE WOORD
Uit die alleroudste bronne blyk dat die lees van Gods woord, wat in die boeke van die Bybel tot ons kom, van die begin af tot die Liturgie behoort het.

Soos wat Christus, die Woord van God, die Logos, "vlees geword het en onder ons gewoon het" (Joh. 1:14), word ook die deur ons gehoorde woord in die byeenkom van die Gemeente vlees. In die Kommunie word Christus, die Woord, ons eie lewe.

So is die Woord die noodsaaklike uitgangspunt vir die Eucharistie en tegelyk vind dit daarin sy vervulling.

Tot die "Liturgie van die woord" behoort:

die gesang: ‘Heilige God’.....;

die Apostellesing

die Evangelie;

die onderrig, die preek.

Vóór die sing van ‘Heilige God’ sê die priester die:

Trisagiongebed

 * 10

"O heilige God, wat te midde van die Heiliges woon; die Serafim sing U die driemaal- heilige loflied toe, die Gerubim verheerlik U en alle hemelse kragte aanbid U........

Meester, aanvaar ook uit die mond van ons, sondaars, die driemaal-heilige loflied en besoek ons in U goedheid.

Vergeef ons alle doelbewuste en onbewuste oortredings.

Heilig ons siele en liggame, en gee dat ons U in heiligheid mag dien al die dae van ons lewens..

Want heilig is U, ons God, en aan U bring ons die lof: aan die Vader, en aan die Seun, en aan die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid."

Die gebed word met 'n gesonge ‘Amen’ afgesluit, en daarmee begin ook die sing van "Heilige God".' Hierdie lied word ook die "Lied van die Heilige Drie-eenheid" genoem; met die Engele as voorbeeld, mag ook die Gemeente op aarde dit waag om die Heilige Drie-eenheid te loof;

Trisagion
"Heilige God, Heilige Magtige, Heilige Onsterflike, ontferm U oor ons.

Heilige God, Heilige Magtige, Heilige Onsterflike, ontferm U oor ons.

Heilige God, Heilige Magtige, Heilige Onsterflike, ontferm U oor ons.

''Eer aan die Vader, en aan die Seun en aan die Heilige Gees; nou en altyd en tot in ewigheid. Amen.''

Heilige Onsterflike, ontferm U oor ons.

Heilige God, Heilige Magtige, Heilige Onsterflike, ontferm U oor ons."

Hierna gee die priester die seën: "Vrede vir almal"; die leser antwoord: "En vir u gees"; en begin die Prokimen. Dit is 'n Psalmvers met refrein, wat hier as voorbereiding vir die luister na die Apostellesing gesing word.

Gedurende die grootste deel van die kerklike Jaar bestaan die Apostellesing uit die lees van 'n voorgeskrewe stuk uit die briewe van die Apostels, wat hulle gerig het aan die Gemeentes wat hulle gestig het. In die Paastyd word uit die Handelinge van die Apostels gelees.

Na die Apostellesing word die "Halleluja" (wat "loof God" beteken) met die daarby behorende Psalmverse gesing. Dit vorm die inleiding vir die lees van die Evangelie, die Blye Boodskap. Hiermee saam vind die bewieroking plaas: saam met die Hallelluja 'n skitterende weerspieëling van die teenwoordigheid van die heiligheid van God.

Die Evangelielesing begin met die seënbede: + "Vrede vir julle". Dit is die groet waarmee die verrese Christus Sy dissipels begroet het toe Hy ná Sy Opstanding aan hulle verskyn het. Op dieselfde wyse wens die priester ons altyd, voor die lees van die Evangelie, vrede toe, want vrede in die Heilige Gees is nodig om die heilige Woord werklik te hoor en ons daarin te verdiep.

By die vredeswens seën die priester die Gemeente met die hand, waarvan die vingers so gebuig is dat dit die beginletters van die naam "Jesus Christus" vorm. Die gelowiges buig die hoof as teken van ontvanklikheid vir die seën.

Die luister na die Evangelie is op 'n besondere wyse ontmoeting met die Heer, soos wat dit ook al tydens die die Klein Intog met die Evangelie die geval was. Tydens hierdie lesing staan ons, en ons luister met geboë hoof na hierdie woord van die Here self. *11

Na die Evangelie volg die preek. Dit is na aanleiding van die belofte van Christus: "Maar wanneer Hy gekom het, die Gees van die waarheid, sal Hy julle in die volle waarheid lei"(Joh. 16:13). Hierdie Gees van die waarheid werk in die Liturgie so dat die uitleg van die woord in die naam van die Kerk geskied, onafhanklik van die "voortreflikheid van die wysheid" van die prediker (1Kor. 2:1).

Na die Evangelie volg nou die Dringende Litanie: 'n beurtgebed waarby die volk telkens met 'n drievoudige "Here, ontferm U" antwoord. Hierdie Litanie begin soos volg:

Dringende Litanie

 * 12

"Laat ons met ons hele siel en ons hele verstand sê: O almagtige Here, die God van ons vaders, ons smeek U, hoor ons en wees ons barmhartig. Wees ons genadig, o God, na die volheid van U goedheid; ons smeek U, hoor ons en wees ons barmhartig."

Anders as in die Groot Litanie aan die begin van die Liturgie, word nou ook meer spesifieke gebede ingevoeg. Hier kan o.a. name van mense genoem word wat 'n mens in die besonder wil gedenk, bv. in verband met 'n siekte. 'n Mens kan ook vra dat daar in hierdie Litanie vir 'n oorledene gebid word. By die ingang van die kerk kan 'n mens so 'n spesiale versoek aan die priester rig. *13

Op bepaalde gedenkdae en by 'n begrafnis word ook 'n verdere spesiale Litanie vir die oorledene gebid.

Die Liturgie van die Woord word met die Litanie van die Katkisante of van die Doopleerlinge, met die daarby behorende gebed, afgesluit:

Litanie vir die Katkisante
"Laat ons, die gelowiges, bid vir die katkisante:

''Dat die Here Hom oor hulle sal ontferm. Dat Hy hulle in die woord van die waarheid sal onderrig.''

Dat Hy die Evangelie van geregtigheid aan hulle sal openbaar.

Dat Hy hulle met Sy Heilige, Katolieke en Apostoliese Kerk sal verenig.

''O Here onse God, wat woon in die hoogste hemele en ag slaan op die nederiges van hart; wat, om die mensdom te verlos, U eniggebore Seun, ons God en ons Here Jesus Christus, gestuur het: Sien neer op U dienaars die katkisante, wat hul hoofde voor U buig. Maak hulle op die gepaste tyd waardig vir die Bad van die Wedergeboorte, die vergewing van sondes, en die kleed van onverganklikheid. Verenig hulle met U Heilige, Katolieke en Apostoliese Kerk, en reken hulle by U uitverkore kudde. Sodat hulle saam met ons U alomgeëerde en verhewe Naam mag verheerlik: van die Vader, en van die Seun,en van die Heilige Gees, nou en altyd, en tot in ewigheid."''

In hierdie litanie word gebid vir hulle wat hulle deur die heilige Doop by die Kerk aansluit, of wat as gedoopte volwassenes deur heilige Salwing met die Ortodokse Kerk verenig word.

Deur hierdie gebede word ons daaraan herhinner dat die Kerk nie alleen "vir óns" is nie, maar dat dit gaan om God se werk in die wêreld. Want ook aan ons is die woorde gerig: "Gaan die hele wêreld in en verkondig die Evangelie aan die ganse mensdom"(Mk. 16:15).

DIE GROOT INTOG
Ook in hierdie deel van die Liturgie staan 'n intog sentraal, nou die sogenaamde "Groot Intog". Hier word die brood en wyn wat vir die voltrekking van die Nagmaal voorberei is, by die sydeur van die altaar langs die sybeuk na die ingang van die kerk, en van daaraf tussen die Gemeente deur na die heilige Tafel van die altaar, gedra. *14

By beide die optogte van die Liturgie word die beweging gerig op die Altaar, wat die beeld van die Koninkryk van God is. En daardeur word die Gemeente saam opgehef na die goddelike Koninkryk, want Christus, die Seun van God, maar tegelykertyd die Seun van die Mens, het ons menslike natuur reeds daarheen opgehef.*15

Die beweging na die Altaar is terselfdertyd 'n beweging weg van die wêreld, want die Kerk, die Liggaam van Christus, is nie van hierdie wêreld nie. Maar hierdie afskei van die wêreld gebeur juis ter wille van hierdie wêreld: op die daarvan afskei, volg naamlik altyd die terugkeer om te getuig. Wie aan die Eucharistie deelgeneem het, getuig met hernieude krag van Christus wat Homself, ter wille van die lewe van die hele wêreld, oorgelewer het.

Hierdie deel van die Liturgie omvat:

die Litanie van die Gelowiges;

die Gerubshimne, (waaronder die Groot Intog geskied

die gebed "Vir die kosbare Gawes wat hier geoffer word";

die getuig van onderlinge liefde;

die Geloofsbelydenis.

Die litanie van die Gelowiges
"Laat ons, die gelowiges, keer op keer in vrede bid tot die Heer.

''Nogmaals val ons voor U neer en bid U, o mensliewende God, om neer te sien op ons smekinge, en ons siele en liggame van alle vleeslike en geestelike smet te reinig. Gee dat ons sonder skuld of veroordeling voor U altaar mag staan. O God, skenk ook aan hulle wat saam met ons bid groei in die lewe, in die geloof en in geestelike insig. Gee dat hulle U met vrees en liefde sal dien, en dat hulle sonder veroordeling aan U Heilige Misteries mag deelneem en U hemelse Koninkryk waardig gereken mag word.''

Sodat ons, altyd deur U mag beskerm, U die lof mag bring, Vader, Seun en Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid."

Na die Litanie van die Gelowiges bid die priester, as voorbereiding tot die opdra van die dankoffer, bo-staande gebed wat, in teenstelling met die ander gebede van die Liturgie, 'n eie gebed van die priester is,. Daarom lees hy dit sag vir homself en vra hy daarin krag van die Heilige Gees om die Sakrament te voltrek, waar dit Christus Self is "wat offer en ge-offer word, wat ontvang en ontvang word."

Hiermee word die belangrike feit verwoord dat die priesterskap in die Kerk iets is wat aan Christus behoort. Christus is die enigste Priester van die Nuwe Verbond, en Hy maak die Kerk 'n deelgenoot aan Sy priesterskap, soos wat Hy haar ook deelgenoot maak aan Sy Offer wat Hy opdra vir die lewe van die wêreld. *16

Na hierdie gebed bewierook die priester die Altaar, die ikone van die Verlosser en van die Moeder van God, en ook die Gemeente. Intussen neem die sing van die Gerubshimne, waarin sommige woorde ter wille van die melodie herhaal word, 'n aanvang.

Die Cherubslied
"Laat ons, wat die Gerubim op mistieke wyse verteenwoordig,

En die lewegewende Drie-eenheid die driemaal-heilige loflied toesing,

Alle aardse sorge tersyde stel.

Amen.

Om Hom, die Koning van die heelal, onsigbaar vergesel van die engeleskaar, by ons te ontvang."

Die Groot Intog vind plaas tydens die sing van hierdie gesang. Die priester self het reeds die Gérubslied met hande omhoog voor die Altaar gebid. Hy buig dan voor die Gemeente as 'n teken van om vergifnis vra (vgl. Mt.5:23-24), en gaan na die Proskomidie-tafel. Daar neem hy die vir die Sakrament voorbereide brood en wyn, en gaan by die sydeur daarmee uit na die Gemeente. Net soos by die Klein Intog gaan die stoet na die kerkdeur en vandaar tussen die Gemeente deur na die Altaar. (In die Russiese Kerk het hierdie gewoonte in onbruik geraak.) Hierdeur kan 'n mens nog iets van die oorspronklike gewoonte sien om die benodigdhede vir die Sakrament te neem uit die offergawes wat deur die Gemeente saamgebring is.

Tydens dié intog roep die selebrant:

"Mag die Here God in Sy Koninkryk dink aan ons (Patriarg.... Metropoliet ........Biskop......), nou en altyd en tot in alle ewigheid".*17

Wanneer God aan die mens dink, bevind hy hom onder die hoede van Sy reddende sorg en liefde. Wanneer God aan die mens dink, maak Hy geen verskil tussen lewendes en dooies nie want "almal leef vir Hom" (Luk.20:38).

Hoewel die heilige gawes nog nie tot die Liggaan en Bloed van Christus gewy is nie, word dit tog reeds vereer: Dit was immers reeds tydens die Proskomidie, die voorbereidende deel van die Liturgie, gekies en vooruitbeskou as die offergawe wat opgedra sal word.

Die Groot Intog eindig met die priester, "beklee met die priesterskap van Christus", wat die heilige gawes as dankoffer op die Altaar plaas.

Die laaste woorde van die Gérubshime, "Om Hom, die Koning van die heelal, onsigbaar vergesel van die engeleskaar, by ons te ontvang", herinner ons daaraan dat ook die onsigbare hemelse skare aan die Liturgie deelneem.

Die Vraende Litanie
"Vir die kosbare Gawes wat hier geoffer word, laat ons bid tot die Heer........

''O Here God, almagtige, U alleen is heilig. U aanvaar die lofoffer van hulle wat U met hul hele hart aanroep. Aanvaar ook die gebed van ons, sondaars, en neem dit na U heilige altaar.''

''Stel ons so in staat om Gawes en geestelike offerandes aan U op te dra vir ons sondes en vir die dwalinge van die volk. Maak ons waardig om genade voor U aangesig te vind, sodat ons offer U mag behaag, en sodat U goeie en genadige Gees op ons mag rus, en op hierdie Gawes wat hier aan U gebring word, en op heel U volk.''

Deur die barmhartighede van U eniggebore Seun, met Wie U geloof word, saam met U allerheiligste, goeie en lewegewende Gees, nou en altyd en tot in ewigheid."

Nadat hy in hierdie opdraggebed gevra het dat die Gees van God se genade sal neerdaal op die voltrekkers van die Diens, en ook op die opggedraagde Gawes, en op die hele gemeente, wens die priester almal vrede toe:

"Vrede vir almal."

Die diaken vervolg:

"Laat ons mekaar liefhê, sodat ons eendragtig kan bely:"

In die vroeë Gemeentes het die gelowiges mekaar op hierdie oomblik gegroet "met 'n heilige kus" (Rom.16:16, en verskillende ander plekke): mans sowel as vroue, elk onder mekaar. Tans begroet die priesters mekaar nog so in die altaar. *18

Die Gemeente antwoord hierop met die woorde:

"Vader, Seun en Heilige Gees: Drie-eenheid, een in wese en onverdeelbaar."

en gee so uitdrukking aan die feit dat ons net deur die onderlinge liefde in staat is om ons geloof in die Heilige Drie-eenheid te bely.

Staande op die ambon roep die diaken nou:

"Die deure, die deure! Laat ons in wysheid aandag gee!"

Hierdie roep in verband met 'die deure' wys op vroeg-christelike tye, waar die deurwagters gewaarsku is om by die nadering van die belangrikste oomblik van die Liturgie, noulettend toe te sien dat geen persoon wat nie tot die Christengemeenskap behoort nie, binnekom.

Daarna volg die Geloofsbelydenis: "Ek glo in een God .....". Hierdie geloofsbelydenis van Nicaea/Konstantinopel is in die sesde eeu in die orde van die Liturgie opgeneem uit die Doopdiens, wat die natuurlike plek daarvoor is. Nou word dit deur die hele Gemeente gesing:

Geloofsbelydenis
"Ek glo in een God, die almagtige Vader, die Skepper van die hemel en die aarde, en van alle sigbare en onsigbare dinge.

En in een Heer, Jesus Christus, die eniggebore Seun van God,

gebore uit die Vader voor alle tye.

Lig uit Lig, waaragtige God uit waaragtige God; verwek, nie gemaak nie;

een in wese met die Vader, deur Wie alle dinge ontstaan het.

Wat ter wille van ons, mense, en ter wille van ons saligheid neergedaal het uit die hemel, vlees geword het deur die Heilige Gees en die Maagd Maria, en mens geword het.

Wat vir ons gekruisig is onder Pontius Pilatus, en gely het en begrawe is; en op die derde dag weer opgestaan het, volgens die Skrifte.

Wat opgevaar het na die hemel, en wat sit aan die regterhand van die Vader.

Wat weer sal kom met heerlikheid om te oordeel die lewendes en die dooies.

Wie se Koninkryk geen einde sal hê nie.

En in die Heilige Gees, die Heer en Lewendmaker, wat van die.

Vader uitgaan; wat saam met die Vader en die Seun aanbid en verheerlik word; wat gespreek het deur die profete.

En in een Heilige, Katolieke en Apostoliese Kerk.

Ek bely een doop tot die vergewing van sondes.

''Ek verwag die opstanding van die dooies en die lewe van die toekomstige ewigheid. Amen."''

ANAFORA - DANKOFFER
Ons het nou gekom by die hart van die Liturgie; by die Eucharistie. Hierdie woord beteken ‘dankoffer’; al die gebede en handelinge wat hierby hoort, word ‘anafora’ genoem, van die Griekse woord vir ‘offer’.

Die gebede van die Anafora is tekste wat ons terugvind in die Nuwe Testament, want die Eucharistie was alreeds gevier voor die boeke van die Nuwe Testament geskryf is. In die Eucharistie vind ons, in die vorm van 'n dankgebed, die leer van die vroeë Kerk oor skepping, sondeval en verlossing; en eweneens oor die eenheid van die hemelse en die aardse Gemeente.

Die Anafora het ontstaan tydens die paasmaaltyd wat Jesus met Sy dissipels gehad het. Die aand voor Sy lyding het Hy brood geneem, gedank, dit gebreek en aan Sy disippels gegee terwyl Hy sê: "Dit is My Liggaam wat vir julle gegee word". En by die kelk sê Hy: "Hierdie beker is die Nuwe Testament in my bloed wat vir julle uitgestort word" (Luk.22:19-20; 1Kor.11:23-25). So gee Christus die voorbeeld van die Nagmaal en beveel Hy: "doen dit tot My gedagtenis". *19

In ooreenstemming met die eerste Nagmaal, praat ons van ‘die Nagmaal van die Here’. In die tyd van die Apostels word dit genoem ‘die breek van die brood’.

Na die uitstorting van die Heilige Gees, begin die lidmate van die vroeë Gemeente die Nagmaal vier, soos wat die Here hulle beveel het. Van die besoek van die apostel Paulus aan Troas word vertel: "En op die eerste dag van die week, toe die dissipels vergader het om brood te breek, ..."(Hand.20:7).

Die woorde wat die Here by die instelling van die Nagmaal uitgespreek het, was van die begin af 'n onlosmaaklike deel van die Anafora, soos ook die dankgebed, die breek van die brood, en die seën van die kelk (1Kor.10:16).

Al heel vroeg word die Anafora as dankoffer, as ‘eucharistie’ beskou. Reeds om en by die jaar 100 spoor die martelaar-biskop, Ignatius die Godsdraer, die Efesiërs aan: "Span julle in om so dikwels moontlik byeen te kom om die Goddelike Eucharistie te vier en God te loof".

Naas die Woorde van Instelling van die Nagmaal, en die opdra van die Dankoffer, word aan die Anafora as derde hoogepunt die Epiklese, dit wil sê die gebed vir die stuur van die Heilige Gees oor die aanwesige Gemeente en die neergelegde Gawes, toegevoeg. Die Heilige Johannes Chrysostomos beskryf hierdie gebed wanneer hy vermeld hoe die priester in die Liturgie "voor die Altaar staan met na die hemel opgehefde hande, terwyl hy die Heilige Gees vra om te kom en die neergelegde Gawes aan te raak". *20

Die Anafora was oor die eeue heen die kern van die Liturgie. Die ander dele van die Liturgie het as't ware langsamerhand daaromheen gegroei.

Anafora - Inleiding
"Laat ons eerbiedig staan! Laat ons met vrees staan! Laat ons aandag gee, sodat ons die heilige Offer in vrede kan opdra".

Met hierdie woorde wat die diaken uitspreek terwyl hy buite die altaar staan, spoor hy almal aan om hulle voor te berei op die voltrekking van die heilige Offer: om die heilige Gawes, brood en wyn, met die woordoffer aan God op te dra.

"Genade van Vrede, 'n Offer van lof".

So antwoord die Gemeente wat gereed is om God die Dankoffer op te dra as 'n offer van vrede en genade.

"Die genade van onse Here Jesus Christus, die liefde van God die Vader; en die gemeenskap van die Heilige Gees sy met u almal."

Met hierdie apostoliese groet vra die priester vir die gelowiges hulp by drie bronne van krag (2Kor.13:14): die genade van die Here Jesus, die liefde van God die Vader, en die gemeenskap van die Heilige Gees.

"En met u gees".

Ook die priester het dieselfde krag nodig vir die voltrekking van die heilige Offer. Dan roep hy die gelowiges op:

"Verhef julle harte".

En ons antwoord:

"Ons verhef hulle tot die Heer".

Met hierdie Liturgiese aansporing, die ou apostoliese groet, roep die priester ons op om werklik gereed te maak vir die werk wat voorlê waartoe hy ons uitnooi:

"Laat ons die Here dank".

En nadat die gemeente sy instemming betuig het:

"Dit is waardig en reg," 

begin die priester die Dankgebed van die Eucharistie. In hierdie gebed sien ons die mens as verteenwoordiger van al die geskapenes op die plek waar God hom by die skepping geplaas het. Net die mens is daartoe in staat om God te dank: vir sy bestaan en al die ander gawes van die Skepper. Hy is, onder al die geskapenes, die enigste ‘eucharistiese wese’.

Nadat hy krag ontvang het om op te staan uit sy gevalle toestand, ervaar die mens weer opnuut die nabyheid van die Koninkryk van God, in die besonder tydens hierdie deur God aanvaarde Diens.

Anafora
"Dit is gepas en reg om U te besing, U te loof, U te prys, U te dank en U te aanbid op alle plekke waar U heers, want U is die onuitspreeklike, onbegryplike, onsigbare, ondeurgrondelike God; die ewig bestaande, altyd dieselfde; U en U eniggebore Seun en die Heilige Gees. Dit is U wat ons uit niks in aansyn geroep het, en wat, toe ons afvallig geword het, ons weer laat opstaan het; en wat onophoudelik alles gedoen het om ons die hemel in te lei en ons die Koninkryk wat nog moet kom, te skenk. Vir dit alles dank ons U, en U eniggebore Seun, en U Heilige Gees: vir alles waarvan ons weet en alles waarvan ons nie weet nie, die sigbare en die onsigbare. Ons dank U ook vir hierdie Liturgie wat U uit ons hande wil aanvaar, al word U omring deur duisende aartsengele en menigtes engele, die Gerubim en die Serafim, sesvlerkig en veelogig, hoogswewend op hul wieke wat die oorwinningslied sing, uitroep, jubel en sê:

''Heilig, Heilig, Heilig, die Heer Sebaoth. Die hemel en die aarde is vol van U heerlikheid; Hosanna in die hoogste hemele. Geseënd is Hy wat kom in die naam van die Here; Hosanna in die hoogste hemele".''

Volgens die gesig van die profeet Jesaja (6:1-3), word die biddende volk van God opgehef tot voor die troon van die Here. ‘Hemel en aarde’, Engele en mense verenig in 'n oorwinningslied en begroet die Eucharistiese Christus met ‘Hosanna’, wat beteken: ‘Help! Red ons!’

Anafora - vervolg
"Saam met hierdie salige kragte, o mensliewende Meester, roep ook ons uit en en sê: Heilig is U en allerheilig; U en U eniggebore Seun en U Heilige Gees. Heilig is U en allerheilig, en hoogverhewe is U heerlikheid. Want so lief het U die wêreld gehad dat U U eniggebore Seun gegee het, sodat elkeen wat in Hom glo, nie verlore mag gaan nie, maar die ewige lewe kan hê. Hy het gekom en die goddelike heilsplan vir ons tot uitvoer gebring. In die nag waarin Hy vir ons oorgelewer is, of veel meer, waarin Hy Homself oorgelewer het vir die lewe van die wêreld, het Hy brood in Sy heilige, vlekkeloos reine hande geneem, gedank, dit geseën en gebreek en aan Sy heilige dissipels en apostels gegee, en gesê:

Neem, eet, dit is My Liggaam wat vir julle gebreek word, tot vergifnis van sonde.

Net so het Hy ook die beker ná die maaltyd geneem en gesê:

Drink almal daaruit: Dit is My bloed van die Nuwe Testament, wat vir julle en vir baie uitgestort word tot vergifnis van sonde."

Die liefde van God die Vader word sigbaar in Sy Seun, wat gehoorsaam was "tot die dood", (Fil.2:8) en wat in Sy volmaakte liefde "self ons sondes in Sy Liggaam op die kruishout gedra het" (1Pet.2:24).

"Hy het homself opgedra as 'n suiwer en ongerepte offer vir ons sondes, en het die Sakrament ingestel wat deur die krag van die Heilige Gees die offer steeds weer laat geskied toe Hy gesê het: So dikwels as wat julle dit doen, doen dit tot My gedagtenis" (Ambrosius van Milaan).

"Terwyl ons nou hierdie verlossende gebod gedenk, en alles wat ter wille van ons geskied het, die Kruis, die Graf, die Opstanding op die derde dag, die Hemelvaart, die Troon aan die regterhand, en die Wederkoms in heerlikheid,"

Deur dit alles in herinnering te bring, word die dood en opstanding van Christus weer verkondig (1Kor.11:26); met ander woorde: al die gebeure word as werklik ervaar, as in die hede aanwesig te wees.

Die priester hef met gekruiste hande die heilige gawes op, die brood en die wyn, terwyl hy sê:

Die Groot Opheffing
"offer ons U wat aan U behoort en wat geneem is uit wat aan U behoort, namens alles en vir alles".

Namens alles: brood en wyn - God se eie gawe, gekies uit Sy gawes - word nou opgedra, ge-offer, as uitbeelding van die Liggaam en Bloed van Christus,

Vir alles: met ander woorde: vir die ontvang van alles wat God ons skenk vanweë die Offer van Golgotha. *21

Na hierdie woorde neem die hele Gemeente deel aan die Diens van die woord, en sing: *22

"Ons prys U, ons loof U, ons dank U, o Here en ons aanbid U, ons God".

Die priester bid, weer eens namens die hele volk van God, "met hande opgehef" (1Tim.2:8), die epiklese-gebed, en vra dat die Heilige Gees op die Gemeente en die heilige Gawes sal neerdaal: *23

Epiklese
"Weer eens offer ons U hierdie bloedlose, redelike diens, en ons bid U en smeek U: Stuur U Heilige Gees neer op ons en op hierdie gawes wat ons aan U bring."

Nadat hy hierdie gebed gebid het, seën die priester die brood, die wyn, en dan albei saam met die woorde:

"en maak hierdie brood die kosbare Liggaam van U Christus;

''en wat in hiedie Beker is, die kosbare Bloed van U Christus. Herskep dit deur U Heilige Gees.''

Amen.Amen.Amen."

Nadat die Gemeente hierdie wydingswoorde van die brood en die wyn gehoor het, sê hulle almal soos uit een mond saam met die priester: *24

''"Amen. Amen. Amen." (Finse gebruik)''

Terwyl die gelowiges hulle verenig met die Amen van die priester, val hulle op hulle aangesigte neer voor Christus wat in die heilige Gawes aanwesig is. *25

In die voorafaangehaalde epiklese-gebed is gevra dat die Heilige Gees moet neerdaal, nie net op die Nagmaalsgawes nie, maar ook op die gelowiges. Want die Heilige Gees moet ook die gees en die harte van die gelowiges verander, sodat Christus, deur die ontvangs van die Heilige Kommunie, werklik ons lewens sal oorneem.

Daarom lui die gebed ná die seëning van die Gawes:

"Sodat dit vir hulle wat dit ontvang tot reiniging van die siel, vergewing van sondes, die gemeenskap van die Heilige Gees, die verwesenliking van die Koninkryk van die Hemel, en vrymoedigheid teenoor U mag wees, en nie tot vonnis of veroordeling nie."

Die gebed gaan voort as 'n Eucharistiese gedenking. Die Eucharistiese Christus is nie alleen nie: Hy is daar met Sy hele Kerk, Sy Liggaam. (Hy)" verenig alle dinge wat in die hemel sowel as wat op die aarde is, onder een hoof in Christus" (Ef.1:10)

Eers gedenk ons hulle ‘wat in die hemel’ is: die siele van die Heiliges wat ons in die geloof voorafgegaan het, sodat die Eucharistie hulle van troos kan wees, en hulle hulle "daardeur sou verbly, hulle sou verheug in lof en heilige eer" (Ambrosius van Milaan).

"Ook offer ons U hierdie redelike diens vir hulle wat in die geloof ontslaap het: voorvaders, vaders, patriarge, profete, apostels, predikers, evangeliste, martelare, belyders, askete, en elke regverdige gees wat in die geloof tot volmaaktheid gekom het.

Veral vir ons allerheiligste, allersuiwerste, meesgeseënde en glorieryke Vrou, die Theotokos en altydmaagd Maria."

Die heilige maagd Maria neem te midde van die Heiliges 'n besondere plek in. Haar vrywillige toestemming: "Hier is die diensmaagd van die Here; laat dit met my gaan volgens u woord", was net so noodsaaklik as die inwerking van die Heilige Gees: Die Heilige Gees sal oor jou kom en die krag van die Allerhoogste sal jou oorskadu (Luk.1).

Deur haar instemming was sy die verteenwoordiger van die hele mensdom en het sy "genade by God gevind" om die "misterie van die Verlossing" te dien; en sy bly altyd maagd.

As vrou wat God gebaar het, wat aan die Seun van God ‘liggaamlike gestalte’ gegee het, is sy die simbool van die Kerk, van die Mistieke Liggaam van Christus.

"Alle geslagte sal haar salig noem" (Luk.1:48); en dit gebeur ook in die Liturgie waar die Gemeente sing:

"Dit is waarlik gepas om u te prys, o Theotokos, immergeseënde, allersuiwerste, en die Moeder van ons God. Eerbiedwaardiger as die Gerubim en onvergelyklik glorieryker as die Serafim, het u, ongeskonde, God die Woord gebaar: waaragtige Theotokos, ons vereer u."

Die Kerk bid nie net vir die deur God verligte Heiliges nie, maar ook vir die hele wêreld, die ganse mensdom. Want ook die wêreld is die voorwerp van God se liefde: Christus is aan die kruis geslaan en het opgestaan vir die lewe van die hele wêreld. Die wêreld, wat in die ballingskap van die kwaad is, wag tog "met reikhalsende verlange op die openbaarmaking van die kinders van God" (Rom.8:19,22).

Uit 'n toestand van trots, selfsug en egosentrisme word die wêreld opgeroep tot bekering, want sonder bekering het hy geen deel aan die Koninkryk van God nie, wat bestaan uit "geregtigheid en vrede en blydskap in die Heilige Gees" (Rom.14:17).

Die priester gaan voort met die eucharistiese gebed:

"Ook offer ons U hierdie redelike diens vir die hele wêreld, vir die Heilige, Katolieke en Apostoliese Kerk, vir hulle wat kuis en heilig lewe, en vir alle staatsowerhede. Gee dat hulle in vrede mag dien en regeer, sodat ons vreedsaam en rustig 'n godvrugtige en heilige lewe mag lei" (1Tim.2:2)

Dan bid die priester dat God aan die biskop en die bisdom sal dink, en aan alle gelowige inwoners van ons streek. Hy bid vir almal wat Gods sorg in die besonder nodig het: siekes, verdruktes, hulle wat om hul geloof vervolg word.

Vir almal vra ons van God die gawe van genade, sodat Hy dit virons almal sal gee:

"dat ons met een mond en een hart U allerhoogste en grote Naam mag prys: van die Vader, en van die Seun, en van die Heilige Gees, nou en altyd, en tot in ewigheid."

Die Anafora word afgesluit met die seën van die priester:

Anafora, slotseën
"Die genade van ons grote God en Saligmaker, Jesus Christus, sal met julle almal wees."

Met hierdie woorde spreek die priester die begeerte uit dat ook die aanwesige gelowiges hierdie pasgevraagde gawes van genade mag verkry, vir hul verskillende take, in allerlei omstandighede.

DIE KOMMUNIE
Nou begin die voorbereiding vir die Heilige Kommunie. Die gelowiges bid dat God hulle waardig sal maak om te deel in die heilige Gawes.

Onmiddellik vóór die uitreiking van die Kommunie, hef die priester die heilige Brood op, en spoor almal terselfdertyd aan om die woorde "die Heilige vir die heiliges" ter harte te neem; dit wil sê dat die heilige Gawes bedoel is net vir hulle wat heilig wil lewe. 'n Aansporing met dieselfde strekking kom ons teë reeds in die vroeg- Christelike tyd: "As iemand heilig is, laat hom kom; as iemand nie heilig is nie, laat hy hom verbeter" (Onderrig van die Apostels 10:6)

Hierop het ook die aansporing van die Apostel betrekking: "Maar die mens moet homself beproef en só van die brood eet en uit die beker drink" (1Kor.11:28).

Watter betekenis die woord ‘heilig’ hier het, blyk duidelik uit die gebede van hierdie deel van die Liturgie.

Die Eucharistie, die Dankoffer, is reeds opgedra, as 't ware verplaas na die hemelse Offeraltaar. Daardeur het 'n nuwe situasie ontstaan, sodat ons vra vir die genade en die gawe van die Heilige Gees vir die aanwesige Gemeente:

Die Vraende Litanie
"Noudat ons al die Heiliges gedenk het, laat ons keer op keer in vrede bid tot die Heer.

''Vir die kosbare en geheiligde Gawes wat hier geoffer is, laat ons bid tot die Heer. Dat ons mensliewende God hierdie Gawes as 'n welriekende geur op Sy heilige, hemelse en geestelike altaar sal aanvaar, en ons daarvoor sal beloon met Sy goddelike genade en die gawe van die Heilige Gees, laat ons bid tot die Heer.''

Om bevryding van alle verdrukking, toorn, gevaar en nood, laat ons bid tot die Heer".

Die Gemeente antwoord na elke bede met:

"Here, ontferm U."

Na die bedes van die Litanie wat daarop volg, word gesing:

"Skenk dit, o Heer."

In hierdie Vraende Litanie ondersoek ons die toestand van ons eie siel, vra ons om vergifnis van sonde, en bid ons vir alles wat nodig is vir die mens dat hy tot aan die einde van sy lewe in eenheid van geloof en gemeenskap met die Heilige Gees kan lewe.

Vraende Litanie - vervolg
"Dat die hele dag volmaak, heilig, rustig, en sonder sonde mag wees, vra ons die Heer.

Om 'n engel van vrede, 'n getroue gids en behoeder van ons siele en liggame, vra ons die Heer.

Om vergewing en kwyskelding van ons sondes en oortredinge, vra ons die Heer.

Om alles wat goed en nuttig is vir ons siele, en om vrede vir die hele wêreld, vra ons die Heer.

Dat ons die tyd wat nog vir ons in die lewe oor is in vrede en boetvaardigheid mag voleindig, vra ons die Heer.

Om 'n Christelike einde aan ons lewens, vreedsaam en sonder lyding of oneer; en om 'n goeie verweer voor die ontsagwekkende regterstoel van Christus, vra ons die Heer.

Noudat ons om die eenheid van die Geloof en die gemeenskap van die Heilige Gees gevra het, laat ons onsself en mekaar, en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God".

In die volgende gebed hoor ons dat die Heilige Kommunie genuttig word "tot vergewing van sondes" en "tot kwytskelding van oortredinge". 'n Mens gaan dus nie volmaak en sonder sonde Kommunie toe nie, maar juis omdat ons sondig en in gebreke bly. Maar ons bid dat God ons waardig sal maak, "om met 'n suiwer gewete" aan die heilige Maaltyd deel te neem.

Alleen God kan ons, sondaars, hiervoor waardig ag, maar dan is dit ons taak om daarvoor te sorg dat ons gewete rein is wanneer ons aan die heilige Gawes deelneem. En ons gewete kan alleen suiwer wees as ons opreg berou het en ons werklik wil verbeter.

Ook die Onse Vader, wat ons sing, herinner ons aan wat by 'n rein gewete hoort: ons kan nie vergifnis van God verwag solank ons nie self aan almal vergifnis geskenk het nie. Alleen as skenkers van vergifnis kan ons "vrymoedig, sonder vrees vir oordeel", die hemelse Vader nader.

"Aan U, o mensliewende Meester, vertrou ons ons hele lewe en ons hoop toe. Ons vra U, en bid U, en smeek U: maak ons waardig om met 'n rein gewete deel te hê aan hierdie hemelse en ontsagwekkende Misteries van hierdie heilige en geestelike tafel: tot vergewing van sondes, tot kwytskelding van oortredinge, tot die gemeenskap van die Heilige Gees, tot die beërwing van die Koninkryk van die Hemel, tot vrymoedigheid teenoor U, maar nie tot vonnis of veroordeling nie.

En maak ons waardig, o, Meester, om U, die hemelse God, met vrymoedigheid en sonder vrees vir veroordeling, te durf aanroep as Vader en te sê": *27

Onse Vader
"Onse Vader wat in die hemel is,

Laat U Naam geheilig word,

Laat U Koninkryk kom.

Laat U wil geskied, soos in die hemel, net so ook op die aarde.

Gee ons vandag ons daaglikse brood,

En vergeef ons ons skulde, soos ons ook ons skuldenaars vergewe.

En lei ons nie in versoeking nie,

Maar verlos ons van die Bose."

Nadat die Gemeente die Gebed van die Here gesing het, en die priester dit met die doksologie afgesluit het, wens hy almal vrede toe en vra ons om ons voor die Here neer te buig.

Gebed van die Hoofbuiging
"O Meester, sien neer op hulle wat die hoof voor U buig, want hulle buig nie die hoof voor vlees en bloed nie, maar voor U, die onstsagwekkende God. O Meester, verdeel U dus self die Gawes wat hier geoffer word tot voordeel van ons almal, volgens die behoefte van elkeen. Vaar met hulle wat vaar, reis met hulle wat reis, op land en in die lug; genees die siekes, o Geneesheer van ons siele en liggame.

Deur die genade, barmhartigheid en liefde vir ons van U eniggebore Seun, wat saam met U en U allerheilige, goeie en lewegewende Gees geloof word, nou en altyd en tot in ewigheid."

Die priester bid vir die Gemeente wat die hoof gebuig het, sodat elkeen van hulle- "deur die genade, barmhartigheid en liefde vir ons van U eniggebore Seun" dié genadegawes mag ontvang wat vir hulle die beste is.

Dan sit hy sy gebed voort en wend hom weer tot die nou onsigbaar aanwesige Christus. Hy vra dat Christus "deur Sy magtige hand", dit wil sê, met Sy goddelike krag, sowel die bedienaars van as die deelnemers aan die Heilige Kommunie sal heilig.

"Verhoor ons, o Here Jesus Christus ons God, vanuit U heilige woning, vanaf die Troon van heerlikheid van U koninkryk, en kom heilig ons. U sit in die hemel met die Vader, en is ook hier by ons onsigbaar aanwesig. Maak ons deur U magtige hand deelagtig aan U vlekkelose Liggaam en kosbare Bloed, en deur ons, U hele volk".

Nadat die priester Christus gevra het om die aanwesige volk met Sy heiligheid te heilig, hef hy die heilige Kommuniebrood op en roep: *28

Die Klein Opheffing
"Die Heilige vir die heiliges!"

Die Gemeente antwoord hierop deur te bely en te sing dat die heiligheid Christus alleen toekom:

"Een is heilig, een is Heer: Jesus Christus, tot die heerlikheid van God die Vader."

Hierna volg die breek van die Kommuniebrood, soos wat ons dit uit die Nuwe Testament ken. Daar word een brood gebreek, soos wat die Apostel sê: "Omdat dit een brood is, is ons almal een liggaam, want ons het almal deel aan die een brood" (1Kor.10:17).

Die priester breek die Kommuniebrood, die Lam, in vier dele, terwyl hy sê: *28

"Die Lam van God word gebreek en uitgedeel; gebreek, maar nie geskei nie; word altyd geëet, maar word nooit verteer nie, maar Hy heilig almal wat aan Hom deel het".

Dan word die Kommunielied gesing, met verse uit Psalm 34.

Intussen neem die priester die deel waarop die letter JC staan en plaas dit in die kelk met die woorde:

"Die volheid van die Heilige Gees."

Daarna seën hy die warm water:

"Geseënd is die gloed van U Heiliges"

en giet die benodigde hoeveelheid ‘gloed’ in die heilige kelk.

Vervolgens neem die priester die deel van die Lam waarop die letters XC staan en breek dit in die benodigde aantal dele vir die priesters en diakens wat aan die Nagmaal deelneem. Die oorblywende twee dele dien as die Kommunie van die Gemeente.

Na hierdie voorbereidings buig priester en selebrante tot op die grond en bid God om vergifnis. Hulle staan op, die priester buig voor sy konselebrante en vra om vergifnis. Ten slotte buig hy ook voor die gemeente.

Nadat die priesters en diakens Kommunie gebruik het, nooi die priester húlle uit wat hulle vir Kommunie voorberei het, en roep met die Kelk in die hande: *29

"Nader in die vrees van God."

Waarop die gemeente sing:

"Geseënd is Hy wat kom in die Naam van die Here: God is Heer en het Homself aan ons openbaar!"

Almal wat Kommunie toe gaan, (*30) kom nou na vore tot vlak by die ambon en volg die voorbeeld van die priester: Hulle bid op hulle knieë die gebed wat almal uit die kop uit moet leer:

Die Kommuniegebed

"O Heer, ek glo en bely dat U waarlik die Christus is, die Seun van die lewende God, wat in die wêreld gekom het om sondaars, onder wie ek die eerste is, te red. Ek glo ook dat dít waarlik U allersuiwerste Liggaam is en dít waarlik U kosbare Bloed. Daarom smeek ek U: ontferm U oor my en vergeef my my oortredinge, doelbewus en onbedoeld, in woord en in daad, bewustelik of in onkunde begaan. En maak my waardig om, sonder om veroordeel te word, deel te hê aan U vlekkelose Misteries, tot vergifnis van my sondes en tot ewige lewe. Amen.

''Seun van God, neem my vandag aan as deelgenoot aan U mistieke Nagmaal. Want ek sal hierdie Misterie sekerlik nie openbaar maak aan U vyande nie: ook sal ek U nie 'n Judaskus gee nie, maar soos die rower bely ek my geloof in U: dink aan my, Here, wanneer U in U Koninkryk kom.''

Here, mag die ontvangs van U heilige Misteries nie lei tot my vonnis of veroordeling nie, maar tot genesing van my siel en my liggaam." *31 *32

Na die gebed buig ons almal tot op die grond voor Christus Self, Wie se suiwer Liggaam en kosbare Bloed op die Altaar aanwesig is.

Terwyl die Kommunie bedien word, en ons deel aan die suiwer Liggaam en die kosbare Bloed van ons Heer, sing ons deurlopend:

Die Kommunielied
"Ontvang die Liggaam van Christus; drink uit die bron van onsterflikheid."

Die gelowiges nader in 'n ry. Wanneer hulle by die priester met die heilige Kelk kom, kruis die gelowiges hul hande op die bors (of neem die kommuniedoek in die hand) en sê duidelik hul eie doopnaam sodat die priester die naam kan voeg by die woorde:

"Die dienaar(es) van God ....... ontvang die kosbare en heilige Liggaam en Bloed van ons Heer en God en Verlosser, Jesus Christus, tot vergifnis van sondes en tot ewige lewe."

Die kommunikant maak die mond oop en die priester gee met die kommunielepel die heilige Kommunie onder beide gedaantes. Daarna word die Kelk gesoen as die sy van die Verlosser waaruit bloed en water vloei. Daarby sê die priester:

"Dit het jou lippe aangeraak, en sal jou skuld wegneem en jou sondes versoen.."

Om te verhoed dat teen die Kelk gestamp word, word die kruisteken by die ontvangs van Kommunie nie gemaak nie, maar eers daarna, nadat daar na die kant toe beweeg is.

Daarna word daar gegaan na die plek waar stukkies offerbrood uitgedeel word, om daarmee die lippe droog te maak, en word daar 'n slukkie wyn met water gemeng, gedrink, as herinnering aan die Agapé, die liefdesmaaltyd waartydens die Kommunie oorspronklik plaasgevind het.

Hulle wat aan die Kommunie deelgeneem het, gaan nie reguit na hul plekke terug nie, maar buig die hoof en ontvang die seën wanneer die priester sê:

"O God, verlos U volk en seën U erfdeel."

En dankbaar sing ons oor die lig wat ons ten deel geval het.

Danklied na die Kommunie
"Ons het die ware lig aanskou; ons het die hemelse Gees ontvang; ons het die ware geloof gevind en ons aanbid die onverdeelde Drie-eenheid, wat ons gered het."

Ten slotte seën die priester die gelowiges met die heilige Kelk:

"Geloof sy onse God; nou en altyd, en tot in ewigheid."

Hierdie laaste toon van die Kommuniekelk simboliseer Christus se Hemelvaart. Die gelowiges buig voor die Gawes en keer terug na hul plekke soos die Apostels van die Olyfberg: "....En Hy het Sy hande opgehef en hulle geseën ....en hulle het ....na Jerusalem teruggegaan met groot blydskap."

Danksegging vir die Kommunie
Na die Kommunie wy die Gemeente hulle daaraan om God te dank vir die helige Gawe wat hulle ontvang het. Die selebrante in die altaar bid stil paasgesange ... "Kyk, deur die Kruis het vreugde in die wêreld gekom".... Ook in die Eucharistie trek ons via die Kruis na die Opstanding. Die vervulling van die Liturgie laat ons die paasvreugde weer ervaar: die verrese Heer bied 'n maaltyd aan in die Koninkryk van God.

Laaste Gesang
"Laat ons monde vol wees van U lof, o Heer, dat ons U heerlikheid mag besing; want U het ons waardig gemaak om deel te hê aan U heilige, goddelike, onsterflike en lewegewende Misteries. Bewaar ons,......"

Deelname aan die goddelike Misteries, dit wil sê die deelhê aan Christus self, aan Sy "goddelike natuur" (2Pet.1:4). Die apostel Paulus kenmerk sy eenheid met Christus soos volg: "Ek is met Christus gekruisig, en ék leef nie meer nie, maar Christus leef in my. En wat ek nou in die vlees lewe, leef ek deur die geloof in die Seun van God wat my liefgehad het en Homself vir my oorgegee het" (Gal.2:20).

En so bid ons dan in hierdie danklied verder dat die heilige eenheid met Christus, "solank ek in die vlees lewe" - dit wil sê tot aan die einde van ons aardse lewe - altyd in ons bewaar mag bly, en dat ons lewe sal bestaan uit die volg van die waarheid van Christus, en die getuig daarvan, volgens die voorbeeld van die Martelare.

"Bewaar ons in U heiligheid, sodat ons die hele dag U geregtigheid oordink. Halleluja! Halleluja! Halleluja!"

Daarna volg die

Slotlitanie
"Laat ons opstaan! Nou dat ons deelgeneem het aan die goddelike, heilige, suiwere, onsterflike, hemelse, lewegewende en ontsagwekkende Misteries van Christus, laat ons die Here op waardige wyse dank.

Help ons, red ons, ontferm U oor ons en bewaar ons, o God, deur U genade.

Terwyl ons vra dat die hele dag volmaak, heilig, rustig, en sonder sonde mag wees, laat ons onself en mekaar, en ons hele lewe toevertrou aan Christus ons God.

Die slotlitanie word afgesluit met met 'n gebed waarin ons vra dat God ons deur die voorbidding van die Moeder van God en al die Heiliges sal versterk om die regte pad volgens Sy gebooie te bewandel

"Ons dank U, o mensliewende Meester, Weldoener van ons siele, dat U ons ook weer vandag vir U hemelse en onsterflike Misteries waardig gemaak het. Hou ons op die regte pad; versterk ons almal in U vrees; bewaar ons lewens; maak ons weë veilig; deur die gebede en smekinge van die glorieryke Theotokos en altydmaagd Maria, en al U Heiliges."

Hierdie dankdeel van die Liturgie stem ooreen met die einde van die Here se eie Heilige Nagmaal. Daaroor skryf Matthéüs: "En nadat hulle die lofsang gesing het, het hulle uitgegaan na die Olyfberg"(Mat.26:30).

DIE SLOT VAN DIE LITURGIE
Die Eucharistie het tot 'n einde gekom. Die Gawes van die Heilige Kommunie is nie meer op die heilige Altaar nie. Ook die priester wat die diens voltrek het, verlaat die altaar en en gaan na die middel van die kerk om die slotgebede van die Liturgie te lees en die slotseën te gee. Met die weggaan sê hy:

"Laat ons gaan in vrede."

Hierdie afskeidswoorde het ook nog 'n diepere betekenis: dit beteken dat ons die vrede van Christus uit die Liturgie na die wêreld moet neem. Die Gemeente antwoord dus dat ons gaan

"In die Naam van die Here."

Die priester vra die aandag vir ons gesamentlike gebed:

"Laat ons bid tot die Heer".

Die priester het intussen die middel van die kerk bereik en bid die gebed wat na aanleiding van waar dit gebid word, genoem word:

Die Gebed Voor Die Ambon

"O Here, wat hulle seën wat U loof, en hulle heilig wat op U vertrou: verlos U volk en seën U erfdeel. Bewaar die volheid van U Kerk. Heilig hulle wat die luister van U huis liefhet; verheerlik hulle daarvoor deur U goddelike krag, en verlaat ons nie wat ons hoop stel op U. Gee vrede aan U wêreld, aan die Kerke, aan U priesters, aan ons regeerders, en aan heel U volk. Want elke goeie gawe en elke volmaakte geskenk kom van Bo, van U, die Vader van die Hemelligte, en aan U gee ons die eer, dank en aanbidding: aan die Vader, en aan die Seun; en aan die Heilige Gees, nou en altyd en tot in ewigheid. Amen."

God is die Vader van Ligte: Hy is die Vader van die Seun, die voortbringer van die Heilige Gees. Alles wat ons in die Liturgie ontvang, is geheel en al geskenk van God: steeds opnuut, in die heiligheid van Christus: die enigste Heilige, wat ons Sy heiligheid gee, as 'n liefdesgeskenk.

Die gemeente sing driemaal:

"Geloof sy die Naam van die Here, van nou af en tot in ewigheid."

Hierdie loof van die Naam van die Here bring die sëen van die Here oor ons en word deur die priester verwoord. Terwyl hy dit uitspreek, hef die priester - as draer van die priesterskap van Christus - sy regterhand op en sëen die Gemeente met die Kruisteken. As voorbeeld het ons wat Christus gedoen het toe Hy na die hemel opgevaar het: "En Hy het hulle uitgelei tot by Betánië. En Hy het Sy hande opgehef en hulle gesëen" (Luk.24:50).

"Mag die seën van die Here, deur Sy genade en liefde vir die mensdom, immer op julle rus, nou en altyd en tot in ewigheid."

Die Gemeente antwoord: "Amen."

Weer eens roep die priester die Gemeente op tot gebed:

"Eer aan U, o Christus, ons God en ons hoop, eer aan U."

Ons verenig ons met hierdie uitroep van die priester, en ons bring

"Eer aan die Vader, en aan die Seun en aan die Heilige Gees; nou en altyd en tot in ewigheid."

Hierdie "nou en altyd en tot in ewigheid", wat so dikwels in Ortodokse gebede herhaal word, verwys na die betekenis van tyd. Net die klein oomblik van die NOU is tot ons beskikking, maar tegelykertyd is die verlede en die toekoms onlosmaaklik daarmee verbonde.

In die Liturgie word wat verby is as hede beleef, terwyl die toekoms as reeds teenwoordig beleef word. Dieselfde gebeur in die siel van 'n Christen: "Die noue weg het geen einde nie: ewigheid is die kenmerk daarvan" (Tito Coliander). *33

Daarom voeg ons aan die voorafgaande lofsang nog eens die drievoudige "Here, ontferm U", toe en vra nogeens om die sëen. Die priester gee dan.

Die Slotsëen
"Mag Hy wat uit die dood uit opgestaan het, Christus ons ware God, deur die krag van die kosbare en lewegewende Kruis, die gebede van Sy allersuiwerste Moeder, die beskerming van die glorieryke en lofwaardige hemelse kragte, die smeekgebede van die eerbiedwaardige en glorieryke Profeet en Voorloper, Johannes die Doper, die heilige, glorieryke en allerlofwaardige apostels, die heilige, glorieryke en seëvierende martelare, ons heilige en Goddraende Vaders, sint ———— (naam van die heilige na wie die kerk vernoem is), ons Vader onder die Heiliges, Johannes Chrysostomos, wie se Liturgie ons gevier het, die heilige ———- wat ons vandag gedenk, die heilige en godvrugtige voorouers van God, Joachim en Anna, en al die Heiliges, Hom oor ons ontferm en ons red, want Hy is goed en mensliewend."

In die slotsëen word die Heiliges genoem omdat ons ons in ons sondigheid nie waardig ag om deur Christus verhoor te word nie; maar ons vra dat Hy vanweë die voorbede van die Heiliges, Sy vriende, barmhartig teenoor ons sal wees

As eerste beskermer is daar die Moeder van God, die heilige maagd Maria. Maar ook die plaaslike Heiliges word genoem en hulle wie se gedagtenis op hierdie dag gevier word.

Op groot Feeste word die woorde van die Slotseën geformuleer in ooreenstemming met die onderwerp van die fees.

Ten slotte word 'n "Nog baie jare"-wens gesing vir die patriarg, die aartsbiskop en die plaaslike biskop; asook vir alle reggelowige Christene:

"Vir ons ............. nog vele jare!"

By die uitspreek van die sëen het die priester 'n kruis in die hande waarmee hy die Gemeente sëen. Die Kruis is, as teken van die offer van die volmaakte Liefde en van die oorwinning oor die dood, onlosmaaklik verbonde met die Liturgie. Ten besluite van alles gaan soen die gelowiges die kruis in die hand van die priester. Terselfdertyd word die dankgebede vir die Kommunie hardop gelees. *35

Hulle wat nie aan die Kommunie (*36) of aan die Dankgebede deelgeneem het nie, verlaat die kerk stil.

DIE LITURGIE IN DIE WÊRELD
Die Liturgie is voltooi. Op duisende Altare in die wêreld is die Eucharistie voltrek - daar waar dit moontlik was en waar die gelowiges hulle verenig het om die Brood van die hemel te nuttig, en te drink uit die Kelk van die lewe. (*37)

Op dieselfde laaste aand waarop Jesus die mistieke Nagmaal met sy dissipels gevier het, het Hy hulle die laaste keer toegespreek met die Afskeidsrede waarin Hy ook tot die Vader gebid het vir hulle en vir hulle wat deur hulle prediking in Hom sou glo. Teenoor die gelowige stel Hy die wêreld waarin hulle verdrukking sal ly.

In ons eie post-Christelike tyd is die begrip wêreld, in die sin wat Christus dit bedoel het, baie duidelik te ervaar. Lande wat vroeër christelik was, is nou óf amptelik ateïsties, óf wil neutraal wees ten opsigte van die geloof, en het geloof ‘n private aangeleentheid van die volk gemaak.

Dit is nou al dekades laas dat die leiers van die nasies in hul toesprake verklaar het dat hulle in God glo, Hom om hulp aanroep, of iets ter ere van Sy Naam doen.

Die mens het God nou amptelik en openlik vergeet, Hom die rug toegekeer: die mens sorg nou self vir die sake van die wêreld, met die krag van sy eie aanleg.

En tog is dit die Skepper wat die besef van eie wese aan die mens geskenk het, ook met sy skeppingsdrang en vrye wil. Maar wat sien ons in die praktyk? Afgeskei van die Wil van God en onverskillig teenoor Sy oordeel word die trots na vore komende vrye wil ‘n speelbal van woede, wantroue en nyd; en verander dit in ‘n wêreld-vernietigende krag, wat deur die onberekenbare gevolge daarvan, die mens en die natuur tot wanhoop bring.

Is daar hoegenaamd êrens iets beslissend nuuts te verwag; iets wat die rigting van die onverbiddelike rat van ontwikkeling ‘n wending ten goede sou kon gee? En hoeveel ongelukkiger kan die ontwikkeling nie word nie as ons die reddende nuus uit ‘n verkeeerde hoek verwag?

Sou dit nie juis te vinde wees in wat, na ons mening, al ágter ons lê nie? Destyds het dit as ‘Blye Boodskap’ aan al die nasies gekom - as "Evangelie".

In alles wat waarlik mooi, goed en reg is, kan die invloed van hierdie Nuwe, ook nou nog, bespeur word. Want die Evangelie is geensins tot niet nie. Die Eucharistie, -of dit nou in die geheim voltrek word in die barakke van ‘n konsentrasiekamp of met groot luister in ‘n skitterende katedraal,- is die tydlose aanwesigheid van die Nuwe Boodskap. Daar verloor die begrip tyd sy betekenis. Die Liturgie is die snypunt in die hede van verlede en toekoms, net soos wat Christus tegelykertyd geheel en al die Lam is wat die sondes van die wêreld wegneem, en eweseer die glorieryke Koning wat tot die heerlikheid van die Vader verhewe is.

Die Christene uit die glorietyd van die Martelare onmoet in die Kommunie die gekruisigde maar ook die opgestane Heer; maar juis op die selfde wyse eervaar die in die wêreld maar nie van die wêreld-lewende Christene ook in hierdie tyd die Eucharistie as kragbron van hul geloof. En hierdie krag word steeds opnuut aan die vermoeide reisiger op pad na God geskenk. Want die werklike "Nuwe" bly steeds nuut en onverwelk in die tyd van hierdie wêreld: altyd totdat Hy kom.

En tot dié tyd is die wandel in ‘n nuwe lewe van Christene die gaan van Liturgie tot Liturgie: ’n voortdurende verlange na die liefdesmaal in die Koninkryk van God.

''O groot en allerheiligste Pasga: Wysheid, Woord van God en Krag! Gee dat ons nog inniger aan U deel mag hê in die aandlose dag van U Koninkryk.''

(uit die Paaskanon van Johannes Damaskenos, 8e eeu.)

Die Inleiding

 * 1 Hierdie boekie kan uiteindelik saamgeneem word kerk toe om die loop van die Heilige Liturgie te volg.


 * 2 Dit is goed om van die volgende besonderhede kennis te dra vóór ‘n mens vir die eerste keer ‘n Ortodokse erediens bywoon:

Staan. In die algemeen word daar staande aan die dienste deelgeneem. Nie alleen uit eerbied vir die Huis van God nie, maar ook omdat dit die natuurlikste houding vir die nietige mens is wanneer hy tot die heilige God bid.

Daar is meestal ook sitplekke aanwesig vir hulle wat deur vermoeidheid, siekte of invaliditeit nie gedurende die Diens kan staan nie.

In die Liturgie sit ‘n mens gedurende die preek.

Die Kruisteken. Deur die kruisteken bely ons ons gemeenskaplike geloof: dit het daarom sy plek in die Ortodokse erediens en word dikwels gebruik.

Dit word gemaak met die regterhand: duim, wys- en middelvinger word saamgebring om ons geloof te bely in die Drie-ene God: Vader, Seun en Heilige Gees. Die ringvinger en die pinkie word na handpalm gebuig, om vir ons die twee nature van Christus voor te stel: die menslike en die goddelike. Ons bring die hand na die voorhoof om seën vir ons gedagtes te vra. Daarna bring ons die hand na die bors, sodat God ons hart kan reinig. Ten slotte raak ons met die hand eers die regter- en dan die linkerskouer, (net soos wat die priester ons seën): so vra ons seën vir ons dade.

Die Kruisteken is tegelykertyd ‘n woordlose geloofsbelydenis en ‘n sigbare uitbeelding van innerlike gebed. Deur ‘n bewuste kruisteken te maak, bid ‘n mens met heel sy wese.

Met die kruisteken stel ons ons vertroue op die verlossende dood van die Seun van God, en met hierdie oorwinningsteken verjaag ons slegte gedagtes en gevoelens wat ons hart wil binnedring.

As ‘n gebed in die erediens driemaal gesê of gesing word, soos bv. Heilige God...., maak ons ook driemaal die kruisteken, in die Naam van die heilige Drie-eenheid.

Behoudens enkele uitsonderings gaan met die kruisteken saam dat ons buig voor Hom aan Wie ons gebed gerig is: die onsigbaar aanwesige God. Eers maak ons rustig die kruisteken, daarna buig ons.

Wierook. Die gebruik van wierook het die Christelike Kerk geërf van die Ou Verbond. Die betekenis daarvan word duidelik omskryf met die woorde van Psalm 141:2: Laat my gebed soos reukwerk voor U aangesig staan. (Sien ook Openbaring 5:8 en 8:3-4.)

By die seën va die wierook bid die priester:

Christus ons God, ons offer U wierook tot ‘n welriekende geestelike geur; neem dit aan op U hemelse Altaar, en gee ons daarvoor die genade van U Alheilige Gees.

By die bewieroking wend die priester of die diaken hom net soveel tot die aanwesiges in die kerk as die ikone. Die mens is geskape na die beeld van God, as Sy geskape ikoon, hoewel die sonde hierdie beeld in hom verduister het. Die bewieroking is gerig op hierdie beeld-wees-van-God, sowel by die ikone as by die aanwesiges.

Die mense in wie se rigting op ‘n bepaalde oomblik bewieroking plaasvind, wend hulle tot die bewieroker en buig nederig, om te erken dat hulle die genade van die Heilige Gees nodig het, om werklik tot gebed te kom.

Die mees algemene wierookvat, of kadilo, bestaan uit ‘n oopwerkkom met ‘n verskuifbare deurboorde deksel wat aan kettings hang. In die kom is daar gloeiende houtskool met korrels wierook. By die bewieroking word die wierookvat deur die priester of diaken geswaai in die vorm van ‘n kruis, terwyl hy ook tegelykertyd ‘n buiging maak.

Daar bestaan ook klein kadilo’s met ‘n handvatsel in plaas van kettings vir gebruik in die huis en by bepaalde kloosterdienste.

Seëning. Die priester seën met sy regterhand terwyl hy die vingers krom volgens die letters IC XC, die begin- en eindletters van die Griekse vorm van die naam JesouS CHristoS. Hieruit blyk duidelik die Ortodokse beskouing dat dit Christus self is wat ons deur die hand van die draer van die apostoliese priesterskap seën. Wanneer die priester die Gemeente seën, buig almal om die seën te ontvang.

Wanneer ‘n gelowige ‘n priester groet en om die seën vra, lê hy die ge-opende regterhand op die linkerhand, met die handpalms na bo.Nadat hy die seën met die kruisteken gegee het, lê die priester sy hand in die hande van die vraende, waarop dié die hand van die priester soen om te erken dat die seën, via die hand van die draer van Christus se priesterkap, van Christus Self kom.

Op die selfde manier vra ons die seën en soen die hand wanneer ‘n biskop gegroet of van afskeid geneem word. Ewemin as by die priester gaan dit hier om die verering van ‘n persoon, maar om daardie genadegawe van Christus se priesterskap waarvan hulle wat die apostoliese priesterskap ontvang het, die draers kan wees.

Kerse. Die opsteek van kerse is ‘n algemene Ortodokse gewoonte, oral in die wêreld. Die koper van die kers bring dit as sy eie gebedsvuur na ‘n ikoon. Die brandende stof van ons kers - liefs van suiwer byewas gemaak - herinner ons daaraan dat ons gebed brandend moet wees, en moet kom uit ‘n suiwer hart.

Nadat ons die kers in die stander geplaas het, en ons by die ikoon gebid het, soen ons meestal die ikoon, en kry so liggaamlik kontak met die heilige. Die heilige is nie in die stof, die materiaal van die ikoon geleë nie, maar in wat hierdie stoflike ikoon uitdruk en geestelik aanwesig maak. Elkeen besluit self voor watter ikone hy sy kers neersit.

‘n Mens kan op enige tydstip kerse voor die ikone neersit, maar ons doen dit gewoonlik wanneer ons die kerk binnekom.

Ikonostase. In elke kerk is daar ‘n ikonostase (beeldewand) tussen die altaar en die skip van die kerk. Die ikonostase is nie soseer bedoel om die altaar van die kerkruimte te skei nie, as om ‘n verbinding te wees tussen die aardse en die hemelse Gemeente. Die ikone, op die ikonostase en op die ander plekke in die kerk, is die sigbare teken van hierdie gebedseenheid wat heers tussen die hemelse, sig reeds verheugende deel van die Kerk, en die op die aarde strydende deel.

Gewoonlik vind ‘n mens regs van die koninklike of heilige deure - die middel van die ikonostase - die ikoon van Christus, aan die ander kant dié van die Moeder van God. Die meeste gelowiges bring hul kerse na hierdie ikone, maar daar is in die kerk ook nog ander ikone wat die gemeentelede in die besonder vereer.

Dodetafel. In die kerk vind ons ook ‘n lae tafeltjie met die kruis van Golgotha: ‘tafel van die oorledenes" of ‘tafeltjie van die dooies.’ Wanneer ons gestorwe familie of vriende wil gedenk, steek ons daar ‘n kers op en spreek ‘n gebed vir hulle uit: Heer, skenk rus aan die siele van U dienaars(dienaresse) en....

TER VOORKOMING VAN MISVERSTAND
Natuurlik word nie van nie-Ortodokse wat die erediens bywoon, vereis of verwag om Ortodokse gebruike te volg nie; maar as hulle self wil, kan hulle aan die erediens deelneem soos Ortodokse. Hulle kan bv. ‘n kruisteken maak, buig, kerse opsteek, en uiteindelik saam met die ander aan die einde van die Liturgie die kruis, of tydens die Vigilie die Evangelieboek, gaan soen.Al waaraan slegs ‘n lid van die Ortodokse Kerk kan deelneem, is die Heilige Kommunie. Die rerde hiervoor word in opmerking *30 uiteengesit.


 * 3 In verduidelikings van die Liturgie word die uitdrukking ‘Gods volk’ dikwels gebruik, en priesters sowel as gemeentelede word hiertoe gereken. Hierdie benaming berus op die leer van die Nuwe Testament dat die lede van die Kerk ‘Gods volk’ is: Maar julle is ‘n uitverkore geslag, ‘n koninklike priesterdom, ‘n heilige volk, ‘n volk as eiendom verkry, om te verkondig die deugde van Hom wat julle uit die duisternis geroep het tot Sy wonderbare lig, julle wat vroeër geen volk was nie, maar nou die volk van God is; aan wie toe geen barmhartigheid bewys is nie, maar nou bewys is (1Petrus 2:9-10).

In ooreenstemming hiermee maak almal wat gedoop is en die Gawe van die Heilige Gees ontvang het, hierdie Volk van God uit.

Dit is opmerklik dat nóg die Nuwe Testament, nóg die tekste van die Liturgie, die begrip ‘leek’ ken. In die Liturgie word daar gepraat van die katkisante, wat nog nie aan die Kerk behoort nie, en die gelowiges, of heiliges.

Die woord ‘leek’ het eers later in gebruik gekom toe die Volk van God in twee dele verdeel is: enersyds hulle wat die priesterwyding ontvang het, en andersyds die ‘nie-gewydes’, die ‘leke’. Daaruit vloei weer voort die vereenselwiging van die priesterdom met die Volk van God, en die leke met die wêreld. So ontwikkel daar in die Kerk ‘n oorbeklemtoonde klerikalisme, terwyl die nie-gewyde lede van die Godsvolk as leke bestempel word, as nie-deskundiges; hulle ken die sake van die Kerk nie meer nie en word passief.

In werklikheid is alle lede van die Kerk, hulle wat die doop en die Salwing van die Heilige Gees ontvang het, gelykwaardig in hul lid-wees van die Volk van God: van almal word die gebede opgedra in die Eucharistie, vir almal word op die selfde manier gebid om die Gawe van die Heilige Gees. (Vgl. N. Afanasieff: De Kerk van de Heilige Geest;1971 YMCA, Russiese teks, bl. 87-88.)


 * 4 Selfs die mees nougesette beskrywing van die Liturgie kan die innerlike, geestelike wese van die Eucharistie nie uitlê nie. Dit is ‘n misterie, ‘n ondeurgrondelike geheim, soos dieverborgenheid ..van God en die Vader en van Christus (Kol.2:2).

Dat daar gepraat kan word van ‘n geestelike misterie, word duidelik wanneer ons daaraan dink dat die mens nie in staat is om via bloot logiese denke die hele waarneembare werklikheid te begryp nie.En dit geld natuurlik in ‘n nog sterkere mate vir die geestelike werklikheid, al is dit net so ‘n werklikheid as die wêreld wat met die sintuie waargeneem word, en al kan daar dikwels net met simbole daaroor gepraat word.

Om die geestelike werklikheid waar te neem - en dit geld vir enige bo-rasionele, bo-verstandelike werklikheid in die algemeen - het ons geestelike sintuie nodig. Dit geld ook vir die wêreld van die Dienste, en van die Eucharistie in die besonder, want dit is ‘n misterie in verkeie opsigte.

Elke gelowige ervaar die mistieke werklikheid van die Eucharistie volgens die mate van sy of haar geloof. Desondanks is daar geen sprake van blote subjektief ervaarde belewenisse nie; daar kan teologies gefundeerd gepraat word oor één en die selfde objektiewe ervaring van almal. Vader Alexander Schmemann lê die misterie van die Eucharistie o.a. op die volgende wyse uit: ''Die Liturgie wat op aarde voltrek word, vind plaas in die hemel. Maar - en dit is die belangrikste - wat in die hemel gebeur, het reeds sy voltooiing bereik, tog is dit daarmee nie beëindig nie: dit bestaan vir altyd, is blywend aanwesig.''

Christus het vlees geword, het gesterf aan die Kruis, het afgedaal na hades, het opgestaan uit die dood, het opgevaar na die hemel, en het die Heilige Gees gestuur.

In die Liturgie wat ons volgens Christus se opdrag voltrek, gaan dit nie om ‘n herhaling, nie om ‘n uitbeelding nie, maar om ons op te hef tot daardie geheimenis van redding en nuwe lewe:die misterie wat vir eens en vir altyd voltrek is, en wat ons "nou en altyd en tot in ewigheid" geskenk word. (De Eucharistie, Mysterie der Kerk; YMCA 1984, Russiese teks, bl.278.)


 * 5 Die Liturgie van Basilius die Grote het as vernaamste kenmerk die baie uitvoerige Eucharistiese kanon, ‘n dankgebed vir Gods skeppende weldade in die volle sin van die woord. Hierdie Liturgie word 10 maal per jaar gevier.

op 1 Januarie, die gedenkdag van Basilius die Grote;

op die vooraand van Kersfees en van Teofanie: 24 Des. en 5 Jan;

op die 5 Sondae van die Groot Vastyd;

op die Donderdag en Saterdag voor Pase, die Groot Week of Lydensweek.

In die Ortodokse Kerk word ook nog ‘n ou Jerusalemse vorm van die Eucharistie gevier: die Liturgie van die apostel Jakobus, die Broer van die Heer, wat gevier word op sy gedenkdag, 23 Oktober.

Daar is nog ‘n vierde liturgievorm in gebruik in die Ortodokse Kerk: die Liturgie van die Voorafgeheiligde Gawes, of die Vastydliturgie. Hierdie Kommuniediens word net op die weekdae van die Groot Vastyd voltrek, op Woensdae en Vrydae; in die 5e week ook op Donderdag; en in die Groot Week ook die eerste drie dae van die week.

Hierdie Liturgie, wat verbind word met die naam van Gregorius Dialogus, Pous van Rome, word in die aand voltrek, ná Vespers. Daar is geen Eucharistie nie, maar die Gawes wat by die voorafgaande Sondag se Basiliusliturgie gewy is, word genuttig.

DieWoorddiens
6* Voor die Liturgie begin, word ‘n ander gebedsdiens eers in die kerk gevier: Mette, as dit nie reeds gedoen is nie, of een van die Gebeds Ure: Sondae meesal die Derde Uur. Die Psalms en gebede berei die gelowiges voor op die terstonde beginnende Liturgie.

Tydens die lees van die Ure, is dit ‘n geskikte tyd om kerse voor die ikone op te steek.

Hierdie Uurgebed gee die priester, en die diaken, trouens die benodigde tyd om vir die Liturgie voor te berei: vir die Proskomidie. Met simboliese woorde uit die Heilige Skrif word die brood en die wyn in gereedheid gebring vir die Eucharistie.

Die Proskomidie word voltrek op ‘n sytafel in die altaar wat ook die offertafel genoem word, ofskoon die eintlike offertafel, of heilige Dis, natuurlik die heilige Altaar self is waarop die dankoffer van die Eucharistie opgedra word, en wat in die middel van die altaar (altaarruimte) geleë is.

By die Proskomidie word 5 kerkbroodjies, prosfora’s, gebruik. Die woord ‘prosfora’ is die Grieks vir ‘offer’. Die prosfora is ‘n klein wit broodjie van koringmeel, waarby twee ronde stukkies deeg op mekaar gebak is, om die twee nature van Christus, die goddelike en die menslike, aan te dui. Vóór die bak daarvan is ‘n seël op die prosfora ingedruk met die Griekse letters vir Jesus Christus oorwin - IC XC NI KA. Die mooiste van hierdie 5 word gekies om die eintlike Kommuniebrood te wees. Met ‘n spiesvormige messie, die Lans, word ‘n kubus, wat die stempel bevat, daaruit gesny. Hierdie deel word die Lam genoem en verder voorberei.

Uit die ander prosfora’s word deeltjies geneem ter ere van die Heiliges en omwille van die lewendes en afgestorwenes vir wie daar ‘n versoek was dat hulle gedenk word.Dit word alles geplaas op die Nagmaalskottel, die Diskos, en die gerangskikte deeltjies lê daar as uitbeelding van die volheid van die Kerk: Christus omring deur Sy heiliges.

Aan die einde van die Liturgie, by die Kommunie, word hierdie gedagtenisdeeltjies deur die priester in die Kelk geplaas terwyl hy bid: Heer, wis deur U kosbare Bloed die sondes uit van hulle wat ons op hierdie Disk herdenk het.......

Na afloop van die Proskomidie, bewierrook die priester of diaken die Altaar, die altaargebied, voor die ikonostase (beelde wand) en die hele kerk.

Daarna bid die priester en die diaken voor die Altaardis die inleidende gebede van die Liturgie. Terwyl hy die hande ophef (vgl. 1 Tim.2:8), vra die priester om die koms van die Heilige Gees oor die voltrekkers van die Diens:

Hemelse Koning, Trooster, Gees van die Waarheid; oral teenwoordig en in alle dinge; die skatkis van seëninge en Gewer van lewe; kom woon in ons, suiwer ons van alle onreinheid en red ons siele, genadige Heer.

Die priester herhaal tweemaal die pryslied waarmee die engele op kersnag Gods eer en Sy goeie wil ten opsigte van die mensdom verkondig het:

Eer aan God in die hoogste hemele en vrede op aarde, in die mense ‘n welbehae.

Ten slotte bid die priester dat ook hý Gods lof sal kan verkondig in die heilige dankoffer:

Here, open my lippe, dat my mond U lof kan verkondig.

Nou sê die diaken: Dit is tyd vir die Here om te handel. Hierdie teks herinner ons daaraan dat dit die Here Self is wat in die Liturgie handel (Ps. 119:126).

Die diaken kry die seën en gaan uit die altaar na sy gewone plek voor die ikonostase en sing: Seën, Meester, waarop die priester met die Beginseën die eintlike Liturgie begin.


 * 7 In Finland is hiedie gebed sedert 1985 as eerste antifoongebed geplaas omdat daarin sprake van byeengekom is. Dit hoort naamlik by die binnekoms van die biskop, die huidige Klein Intog, wat oorspronklik die begin van die Liturgie uitgemaak het.


 * 8 In die 7de eeu het die Liturgie in Jerusalem, ná die beginseën, begin met die sing van: Eniggebore Seun en Woord van God......


 * 9 In party Griekse kloosters word die Evangelieboek ná die Intog nie na die Altaar geneem nie, maar na die lessenaar waar die Evangelie gelees word. Dit sou inderdaad meer konsekwent wees om die Evangelieboek eers ná die lees daaruit die altaar in te bring. Dit word dan ook in die Jakobus-Liturgie so gedoen.


 * 10 Hierdie stil gebede word in Finland nog maar gedeeltelik gelees.


 * 11 Die Evangelies word in die Liturgie verdeel oor al die dae van die jaar. Wanneer ‘n mens nie die geleentheid het om hierdie daaglikse lesings van die Woord van God te hoor nie, kan ‘n mens tuis die aangewese tekste vir die dag uit die Apostel en die Evangelie lees.


 * 12 In Griekeland word daar deesdae ná die Evangelie en die preek regstreeks oorgegaan na die gebed van die tweede litanie van die gelowiges:

Weer eens val ons voor U neer.......

sodat die ander litanieë oorgeslaan word.


 * 13 In die kerk moet daar vir die voorbedes twee soorte briefies wees met die volgende bewoording: Red, Heer, U dienaars en dienaresse ......en Skenk rus ,Heer, aan die siele van U dienaars en dienaresse ......

Die Liturgie van die Gelowiges

 * 14 Vroeër, toe die huidige proskomidie nog nie daar was nie, het die diakens hier die brood en die wyn vir die heilige Dankoffer gekies uit die gawes wat die gelowiges vir die heilige Liturgie met hulle saamgebring het. Eers daarna het die priester en die diaken na die altaar gegaan. Tydens die begin van die Liturgie was hulle in die midde van die Gemeente.


 * 15 Oor die Eucharistiese ‘ophef’ skryf Alexander Schmemann:

''Dit is belangrik dat ons ons daaraan herinner dat die Liturgie, onder die invloed van die Westerse teologie, gewoonlik begryp word as ‘n neerdaling, nie as ‘n jouself ophef nie. Die beeld van Christus wat op ons Altaar neerdaal, het die hele Westerse mistiek deurdring.''

Maar die oorspronklike Eucharistiese ervaring, soos dit in die Eucharistie self sigbaar word, spreek juis oor die hemelse aard van die Eucharistiese Diens, en oor hoe ons onsself ophef na waar Christus opgevaar het.

''Die Eucharistie is altyd ‘n "weggaan" uit hierdie wêreld en ‘n opvaar na die hemel; die Altaar is die simbool van die werklikheid van hierdie opvaar, van die moontlikheid daarvan. Want Christus het opgevaar na die hemel, en Sy Altaar is ten volle hemels en geestelik. In hierdie wêreld kán daar geen Altaar wees nie, want die koninkryk van God is "nie van hierdie wêreld nie".''

Daarom moet ons besef dat, wanneer ons ons eerbiedig gedra ten opsigte van die Altaar, - ons soen dit, buig daarvoor, ens., - ons dit nie doen omdat die Altaar "gewyd" is en as ‘t ware "stoflike heiligheid" besit nie, maar juis omdat die wyding van die Altaar betrekking het op die werklikheid van die Koninkryk: omdat dit ‘n simbool van die Koninkryk is.

Ons eerbiedige verering het dus nie betrekking op die stof daarvan nie, maar het betrekking op die epifanie, d.w.s. dit waarby die voorwerp die aanduiding van ‘n aanwesigheid is.


 * 16 Christus is Self sowel die bringer van die Dankoffer van die Gemeente as die eenmaal op Golgota ge-offerde; Hy is die Ontvanger van daardie dankoffer en eweneens die Een wat in die Heilige Kommunie aan die ander uitgedeel word. Wat is die rol van die priester dan hier wanneer hy vir homself vra om die krag van die Heilige Gees vir die voltrekking van die Diens?

Dit bestaan hierin: die priester handel, nie as plaasvervanger van Christus nie en ook nie as Sy verteenwoordiger nie: sy priesterskap is die priesterskap van Christus self.

Die Apostel sê daaroor: maar Hy, omdat Hy vir ewig bly, besit ‘n priesterskap wat nie op ander oorgaan nie (Hebr.7:24)

So vorm die misteries van die Eucharistie en van die priesterskap saam één geheimenis, met as middelpunt die Christusmisterie .Hierdie verborgenheid is groot, maar ek sê dit met die oog op Christus en die gemeente (Ef. 5:32).


 * 17 By die Groot Intog bid die priester dat God die Heer die biskop van die bisdom sal gedenk. En dan sê hy:.....en U almal, reggelowige Christene en alle Christene.

Hier verskyn die woord "ortodoks", in Nederlands en Afrikaans "reggelowige"of "regvererende", " op die juiste wyse eer bringend". Dit is dié bepaling, dié eienskap van die Oosterse Kerk en haar Christene; op die selfde manier as wat dié eienskap van die Lutherse Kerk "Evangelies" en die Westerse Kerk "Rooms Katoliek" is.

Die naam "reggelowige Kerk" toon dat hierdie Kerk glo dat Sy, deur die hele geskiedenis, die oorspronklike leer en tradisie van die vroeë en algemene (= katolieke) Kerk, volgens die Evangelie getrou bewaar het. In die vroeë Kerk is die bepalings "Ortodoks", "Katoliek" en "Evangelies" afwisselend vir die selfde Kerk gebruik.


 * 18 Net soos wat in die WesterseKerk gebeur, sou Ortodokse gemeentelede mekaar ook in hierdie stadium bv. met ‘n handdruk kon groet. So ‘n begroeting in vrede en liefde sou op sigbare wyse kon uitdruk hoe bewus ons is van die feit dat die liefde van God in ons harte uitgestort is deur die Heilige Gees wat aan ons gegee is (Rom.5:5).

Die Anafora

 * 19 ‘n Groot misterie is ook hoe die offer van die woord en die onbloedige dankoffer wat die gemeente elke keer in die Eucharistie aan God opdra tot ‘n werklike ontmoeting kom met die op Golgotha éénmaal opgedraagde Offer van Christus. Hier word die uitnodiging van die Apostel werklikheid: Laat ons dan gedurig deur Hom aan God ‘n lofoffer bring, dit is die vrug van die lippe wat Sy Naam bely (Heb.13:15).


 * 20 Nikon Patrinakos: The Orthodox Liturgy (New Jersey 1974, p.323)


 * 21 ...’in alles vir alles’. Hierdie woorde kan ook op ‘n ander manier vertaal word, en kry in diverse kommentare ‘n onderling verskillende uitleg, ook by die Grieke. Die skrywer vind dat die uitleg wat hier gegee word, in die geheel.gesien, die mees gepaste by die Eucharistie is.


 * 22 Wanneer die dele van die Anafora só gelees word dat die gemeente dit kan hoor, moet die gesonge gedeeltes in ooreenstemming hiermee ‘n kort melodie hê sodat dit kan dien as antwoord van die hele gemeente.

Die melodieë van die Anafora (Genade van Vrede .....) dateer hoofsaaklik uit die tyd toe gebede stil gelees is en taamlik lang komposisies nodig was om die tyd wat die gebed geneem het, te vul. Maar wanneer die Anafora hardop gebid word, is die gebruik van hierdie meesal konsertagtige melodieë misplaas en steur dit die geheel.


 * 23 Dit hoort ook tot die misterie dat die priester, wat immers op die hiervoor beskrewe manier "bekleed is met die priesterskap van Christus" en so aan God die Eucharistiese Offer opdra, nie slegs handel namens die aanwesige gemeente nie, maar juis sáám met die gemeente, en daardeur vorm gee aan die volheid van die Kerk.

Net so min as wat die Eucharistie opgedra kan word sonder priester, net so noodsaaklik is ook Gods volk wie se "vrug van die lippe" die priester as dankoffer opdra.

Met die uitsondering van één gebed wat die priester uitdruklik vir homself bid, en wat al genoem is, is alle gebede van die Liturgie in die meervoud: ons dra aan U op ....ons roep U aan om hulp .....ons bid en smeek U: laat U Heilige Gees neerdaal oor ons en oor hierdie voor U neergelegde Gawes ....

Die waaragtigheid van soortgelyke gemeenskaplike gebed vereis dat die aanwesige gemeente, Gods volk, hoor wat gebid en gesmeek en geroep word, en wat hulle hoop om te ontvang: Stuur U Heilige Gees neer oor ons ....

As beswaar word aangevoer dat in die handboek van die priester daar op hierdie punt staan: geheim, wat dan só verstaan word dat die priester hierdie gebede vir homself moet lees.

Metropoliet Emilianos van Silibria het die liturgiese geskrifte in die biblioteke van Athene, Grottoferrata en Leningrad bestudeer. Daar het hy vasgestel dat die term "stil gebede" eers ná die 14de eeu in die Liturgiese handboeke verskyn het. Toe hy nog argimandriet was, het hy in 1959 twee brosjures daaroor gepubliseer waarin hy die vraag met nadruk stel: "Hoe kan ‘n mens ‘Amen’ sê as ‘n mens nie gehoor het wat gesê is nie? Watter sin is daarin om ‘n ekfonese te roep wanneer die ander nie die voorafgaande gebed gehoor het nie?"

Reeds in 1932 het daar al in die Russiese tydskrif "Lewende Tradisie" (YMCA-Press) ‘n waardevolle artikel van die Finse teoloog, dr. Boris Soven, verskyn: "Die Eucharistie in die vroeë tyd van die Kerk, en die huige gebruik."

Ook belangrik is die werk "The Orthodox Liturgy" van die Amerikaanse teoloog en priester Nikos Patrinokos (New Jersey 1974), waarin o.a. ‘n oorsig voorkom van die ontwikkeling van die Ortodokse Liturgie sedert die 3de eeu.

In hierdie werk, waarvoor aartsbiskop Jakobus die voorwoord geskryf het, kritiseer die teoloog die gewoonte om gebede van die Liturgie stil te lees. Hy hou dit voor as ‘n oorblyfsel van ‘n Bisantynse misbruik waarteen keiser Jusinianus reeds in 565 reageer met sy novelle 137, waarin onder bedreiging met straf dit verbied word om die gebede van die Liturgie en die Doop stil te lees, sodat dit nie deur die gemeente gehoor kon word nie (p.310).

Patrinokos sê ook dat die Liturgie in die loop van die geskiedenis voortdurend ontwikkel het, en dat ‘n mens dié ontwikkeling nie op ‘n willekeurige plek moet laat stilstaan nie. "Want die noodsaaklikheid vir Liturgiese vernuwing is nie net klaarblyklik nie, maar ook dringend" (p.315).

Ook ‘n ander Amerikaans-Russiese teoloog, Alexander Schmemann, praat in sy bo-vermelde boek oor die drie gebreke wat hulle by die voltrek van die Liturgie voordoen(p.304-306).

1. Die buitensporige simboliek wat daar gepoog word om aan elke punt van die Liturgie te verbind, en daardeur allerlei details terugbring tot sake wat geheel en al vreemd is aan die Liturgie.

2.Die stil gebede by die voltrek van die Liturgie: ''‘n Ander onjuiste gebruik is die stil gebede, waardeur die oorgrote meerderheid van die leke die werklike tekste van die Euuccharistie nie ken en hoor nie, en daardeur van ‘n baie kosbare skat beroof is. Niemand het nog ooit verklaar waarom hulle van wie daar geskryf is: Julle is ‘n uitverkore geslag, ‘n koninklike priesterdom, ‘n heilige volk as eiendom verkry, om te verkondig die deugde van Hom wat julle uit die duisternis geroep het tot Sy wonderbare lig, hul eie gebede wat hulle aan God opdra, niet mag hoor nie.''

3. ‘n Derde onjuiste gebruik is dat priesters en leke by die nuttiging van die Kommunie van mekaar geskei word. Dit het ‘n tragiese invloed op die kerklike bewussyn gehad. Samevattend skryf Schmemann hieroor:

''‘n Mens sou ‘n groot groep derglike onjuiste gebruike kon opsom, maar hulle bly vasgevang in een of ander onbegryplike taboe, en dit lyk of biskoppe en teoloë dit nie opmerk nie. Alles wat die Liturgie betref, moet voltrek word soos die gebruik is, maar om dit te beredeneer word nie toegelaat nie. Maar ek herhaal wat ek al dikwels in hierdie boek gesê het: Alles wat die Eucharistie betref, gaan ook die Kerk aan; en wat die Kerk betref, geld ook vir die Eucharistie. Alle in die Liturgie verskynende kwale is ‘n weerspieëling van die geloof en die hele lewe van die Kerk.''

In verband met hierdie gefundeerde kritiek moet gesê word dat op die oomblik in al hoe meer Ortodokse gemeentes, nie net in die Weste waar die Dienste in die volkstaal voltrek word nie, maar ook op baie plekke in Griekeland, die Eucharistiese gebede so gelees word dat die gemeente dit kan hoor.

In Finland is hierdie onjuiste gebruike sedert 1985 uitgeskakel. Die gebede van die Liturgie word hardop gesê; die priesters skei hulle nie by die Kommunie van die gemeente agter geslote deure af nie, maar die gebed vóór die Kommunie word gemeenskaplik gesê en die Heilige Kommunie word direk ná dié van die priesters aan die gemeente gegee.


 * 24 ‘n Misterie is ook die Kommunie self, wat met rede ‘n heilige geheimenis genoem word. Die Ortodokse tradisie het nie soos die Westerse skolastici gepoog om uit te lê hoe die brood en die wyn in die Kommunie verander nie. In die Liturgie word die geheiligde gawes van brood en wyn in der waarheid die Liggaam en die kosbare Bloed van Christus, as werk van die Heilige Gees, sonder sigbare verandering.

Dit is Heilige Kommunie, ongeag in watter gees dit ontvang word tot vergifnis van sonde en tot ewige lewe. Wat húlle betref wat die Kommunie sonder geloof nuttig, het ons die woord: Wie op onwaardige wyse eet of drink, eet en drink ‘n oordeel oor homself, terwyl hy die Liggaam van die Here nie onderskei nie (1kor.11:29).


 * 25 Volgens die reëls van die Kerk buig ‘n mens op Sondae en feesdae nie tot op die grond nie. Omdat die Dienste egter meestal net op hierdie dae in gemeentes gehou word, word hierdie reël in die praktyk nie nougeset gevolg nie, maar word daar ook op Sondae die groot buigings gemaak.

Dit is ook moontlik, om volgens die gewoonte wat in Griekse kloosters en ook op ander plekke gevolg word, knielend deel te neem aan die heiligste gedeelte van die Liturgie; wat begin met die gesang: Ons prys U ...tot .....Amen.

Dit is wel ‘n vaste reël om in die tyd tussen Pase en Pinkster nie groot buigings te maak nie, maar die hele gemeente kniel tydens die lang knielgebede van die Vespers van Pinkster.

In die Dienste van die Groot Vastyd is hierdie groot buigings van priester en volk juis kenmerkend. Die buig tot die grond en direk daarna weer opstaan, beeld die tot sonde vervalle uit van die mens, en hoe hy hom daaruit ophef deur berou.

Iemand wat aan die Kommunie deelgeneem het, maak daarna nie groot buigings nie, want die deelname aan die Kommunie is ‘n Paasfees.


 * 26 Op groot feeste en enkele ander dae word op hierdie punt in die Liturgie, in plaas van: ‘Ons moet u waarlik salig prys’, die negende Irmos van die Kanon van die dag, met sy byvers, gesing.

(Die Kanon is ‘n tot die Mette behorende geheel van nege Bybelse liedere - ‘Kantieke’of ‘Odes’;- die eerste gesang van elke Ode heet Irmos.)

In die Paastyd hoor ons die 9de Irmos van die Paaskanon: Word verlig, word verlig nuwe Jerusalem, ....en die byvers: Die engel het geroep tot die geseënde....

Die Kommunie

 * 27 Op werkdae maak ons by die begin van die Gebed van die Here die groot buiging.


 * 28 In die verklaring van die kerkvaders uit die 14de eeu word gesê: Nadat hy die Lam aan die gemeente getoon het, sê die priester:"Die Heilige vir die heiliges".


 * 29 Wanneer (in Finland) die biskop in die kerk is, is dit hý wat, ook wanneer hy nie selebreer nie, die uitnodiging tot die kommunikante rig en die Kommuniegebed voorbid.


 * 30 Uit die begingeskiedenis van die Liturgie weet ons dat die hele Liturgie as ‘n heilige Misterie bewaar is, waarby geen buitestaanders aanwesig mag gewees het nie. Selfs die doopleerlinge, wat voorberei is vir die Doop en die Salwing met die Heilige Gees, mag nie by die Liturgie van die Gelowiges, by die voltrekking van die Eucharistie, aanwesig gewees het nie.

Hulle wat kon bly, was die ware gelowiges, en as lid van die Kerk het almal dan ook deelgeneem aan die Kommunie, aan die heilige maaltyd van volledige geloofseenheid en liefde. In dié tyd het dit nie voorgekom dat iemand wel aanwesig was maar nie aan die Kommunie deelgeneem het nie.

Toe die aantal Christene ná die martelaartydperk tot ‘n veelvoud van vroeër gestyg het, het hierdie verband tussen aanwesig wees en Kommunie gebruik losser geraak en is daar nie met die oorspronklike beginsel voortgegaan nie. Reeds Johannes Chrysostomos veroordeel al in sy preke hulle wat nie tot die einde van die Liturgie bly nie. Hierdie situasie duur tot vandag toe nog voort.

By die Liturgie kan mense aanwesig wees wat om een of ander rede nie aan die Kommunie deelneem nie. Onder hulle kan ook mense wees wat nie lid van die Ortodokse Kerk is nie.

Soos aan die begin van hierdie boek reeds gesê is: die Kommunie is al waaraan iemand wat nie lid van die Ortodokse Kerk is nie, nie kan deelneem nie: hoegenaamd nie omdat so ‘n persoon‘n slegter Christen sou wees as ‘n Ortodokse een nie, want dié neem juis as gevolg van sy of haar slegtheid deel aan die Kommunie en bely daarby dat hy of sy die grootste onder die sondaars is.

Dit gaan dus hoegenaamd nie om die persoon van hom of haar wat nie aan die Ortodokse Kerk behoort nie, maar wel om die apostelwoord: Laat alles welvoeglik en ordelik toegaan(1Kor.14:40). Want die heilige Doop en die Salwing gaan die Kommunie vooraf.

Wanneer die betrokke persoon reeds gedoop is in die Naam van die Vader, Seun en Heilige Gees, word die Doop nie herhaal nie. Die Sakrament van Salwing met die Heilige Gees is dan die deur na lidmaatskap van die Kerk. En as lid van die Volk van God is ‘n mens dan in staat om deel te neem aan sowel die gebede van die Liturgie as die Kommunie.

Daar is nog ‘n rede waarom dit die juiste gang van sake is. Hoewel die deelneem aan die Kommunie van elkeen ‘n persoonlike besluit vra, is die Kommunie tog nie in die eerste plek ‘n uitdrukking van persoonlike vroomheid nie, en ook nié die bevrediging van geestelike behoefte nie, maar die gesamentlike ophef van die hele Volk van God na die liefdesmaal van Gods Koninkryk, in die besef van heilige verbondenheid en eenheid.


 * 31 Hierdie gebed Ek glo, Here, en bely, ..... word volgens die Griekse gebruik nie afsonderlik vir die gemeente gesê nie, maar die priester bid dit knielend voor die heilige Dis. Dan sien die volk ook die heilige Gawes op die Altaar en kan die priester met die hand daarna wys wanneer hy sê ....dat dít U vlekkelose Liggaam is, en dít U kosbare Bloed.....


 * 32 Volgens die gebruik soos gestel in *31, neem die priesters en diakens eerste deel aan die Kommunie by die Altaar, maar die gesigseenheid met die res van die volk van God word nie gebreek nie. Die gesamentlike gebed kry nog meer nadruk wanneer die Godsvolk sing: Seun van God, neem my vandag op as deelgenoot aan U mistieke Nagmaal .....

Die priesters kry by die Kommunie die Gawes van brood en wyn geskei. In die Jakobus-Liturgie word die Kommunie ook op hierdie wyse aan die gemeentelede uitgereik. Die priester deel die Kommuniebrood uit, en die diaken laat die kommunikante uit die Kelk drink.

Die Slotgebede

 * 33 Die volledige aanhaling lui soos volg:

''Die smalle weg waarvan die Evangelie praat, het geen einde nie: ewigheid is die wese daarvan. Elke oomblik is daar aanwesig, van die oomblik van die begin. Die noú sluit die toekoms in, die Oordeelsdag; die noú sluit eweneens die verlede in, die skeppingsgebeure.''

''Want Christus is tydloos oral aanwesig, eweseer in die hel as op die aarde. Wanneer die Een kom, dan verdwyn die veelheid van tyd en plek: dan gebeur alles tegelykertyd, juis nou, en hier en oral, in die diepte van jou hart. Op hierdie plek ontmoet jy wat jy soek: die diepte en die hoogte en die breedte van die kruis: die Verlosser en die verlossing.''

Daarom: as jy jou siel wil red en die ewige lewe bereik, staan dan elke oomblik op uit jou luiheid; seën jouself met die kruisteken en sê: "Heer, laat my ‘n goeie begin maak met my vordering, in die Naam van die Vader, en van die Seun en van die Heilige Gees.Amen".

Tito Koliander: Kristityn Tie. (Fins) Kuopio 1857, bl. 108.


 * 34 In elke Liturgie word die Heilige Gawes alles genuttig. As die priester nie ‘n diaken het om hom te help nie, doen hy dit self, ná die slotseën en die soen van die kruis.


 * 35 Na afloop van die Liturgie en ná die dankgebede gelees is, felisiteer Finse priesters en diakens mekaar in die altaar. Duidend op die deelneem aan die Kommunie, sê die een wat die gelukwensing uitspreek: "Verlossing en gesondheid!". Daarop is die antwoord: "Tot eer van God".

Op die selfde manier kan die gemeentelede mekaar gelukwens, dog eers heel aan die einde van die Diens. Regsgtreeks ná die Kommunie is dit belangrik om heel jou aandag te gee aan die dankliedere en gebede van die Liturgie.


 * 36 In die Nuwe Testament en in die kerkgeskiedenis vind ons gegewens oor hoe dikwels daar in verskillende tye Kommunie toe gegaan is.

In die begin, in die tyd van die Apostels, staan daar oor hulle wat in Christus glo: .....En dag vir dag het hulle eendragtig volhard in die tempel en van huis tot huis brood gebreek en hulle voedsel met blydskap en eenvoudigheid van hart geniet.....(Hand.2:46)

Die "Breek van dieBrood" volgens die opdrag van die Heer, dit wil sê die Eucharistie soos dit in die begintyd voltrek is, het daagliks in huise plaasgevind, hoewel daar origens nog in die Tempel gebid is.

Uit ander plekke in die Skrif blyk dit dat daar op die eerste dag van die week, die dag van Christus se Opstanding, bymekaar gekom is vir die Btreek van die Brood (Hand.20:7). Hierdie dag van die viering van die Eucharistie is die "Dag van die Here" genoem (Onderig van die Apostels14:1), in Latyn "Dominica", wat in Frans "dimanche" word en in Grieks "Kyriaké".

By die kerklike feeste wat op die verjaardae van die Martelare gehou is, het die Eucharistie ook natuurlik sentraal gestaan, soos ook by die langsamerhand ontstaande sogenaamde Groot Feeste.

In die 4de eeu het dit die algemene gewoonte geword om die Liturgie ook op Saterdae te voltrek, en op sommige plekke nog meer dikwels in die week. Sien bv. die brief van Basilius die Grote aan die vrou van Patricius in Kesarea: Ons neem vier keer per week deel aan die Kommunie - op die dag van die Here, op Woensdae, Vrydae en Saterdae; maar dit sou baie nuttig wees om elke dag Kommunie toe te gaan en die Liggaam en Bloed van Christus te ontvang." (in die Russiese uitgawe Versamelde Werke, 3de druk, deel VI, 1892, bl.201).

Die gewoonte om daagliks Kommunie toe te gaan het in Rome en Spanje algemeen geword.

Toe die Groot Vastyd op die grens tussen die 4de en die 5e eeu ‘n algemene begrip geword het, is die voltrekking van die Liturgie in die Vastyd tot Saterdae en Sondae beperk. Die behoefte van die gelowiges om ook in die Vastyd meer as twee keer per week Kommmunie toe te gaan, veroorsaak die instelling van die Liturgie van die Voorafgeheiligde Gawes, sodat Kommunie ook op Woensdae en Vrydae ontvang kon word.

In latere eeue, toe die Christendom ‘n erkende plek in die gemeenskapslewe gekry het, het die ywer van die Christene om dikwels Kommunie toe te gaan, afgeneem.

Faktore wat die gemeente van die Altaar vervreem het, het ook ‘n invloed op dié toedrag van sake gehad. In die 8ste eeu het die gewoonte ontstaan om die Eucharistiese gebede stil te lees, sonder dat die gemeente dit kon hoor. (In die Weste het stil Misse in dié tyd in swang gekom).

Ook dié dele van die gebede wat wel nog in die Liturgie gehoor kon word, het met die verloop van die eeue agtergebly by die ontwikkeling van die lewende volkstaal. In die Griekse taalgebied het die Liturgiese taal klassieke Grieks gebly, byna nog die taal van Homeros. In die Slawiese Kerke hoor ‘n mens ook nou nog die Liturgie gevier in Oud-Slawies (d.w.s. Oud-Bulgaars).

Natuurlik kan die oor aan hierdie Kerktale gewoond raak, maar daar is geen waarborg dat alles begryp word nie.

Ook die gesigseenheid tussen altaar en gemeente is verbreek toe die gewoonte ontstaan het om hoë ikonostases op te rig. As gevolg van dit alles het, ten slotte, die veelseggende begrip van die "plig" om in ieder geval een keer per jaar Kommunie toe te gaan, ontstaan.

Tog het innige gelowiges altyd wel meer as een keer per jaar Kommunie toe gegaan. Maar in die algemene bewussyn het die begrip vervaag dat élke Liturgie, en met name ook die Liturgie van die Voorafgeheiligde Gawes, voltrek word ter wille van die Kommunie van die Godsvolk.

In plaas daarvan het daar selfs ‘n "Liturgiese vroomheid" ontstaan: in verskillende plaaslike Kerke is daar begin met die instel van bepaalde voorwaardes vir na Kommunie gaan, soos drie dae vas en verpligte Bieg voor elke keer wat ‘n mens Kommunie toe gaan. Hierdie herderlike sorg het tot gevolg gehad dat mense hulle al hoe meer beperk het om hierdie "plig" maar net een keer per jaar te vervul.

Terselfdertyd ontwikkel daar by mense ‘n bepaalde opvatting dat as ‘n mens die gestelde voorwaardes bloot nakom, ‘n mens dan ook "waardig" word om aan die Kommunie deel te neem. Dit is nuttig om daaraan herinner te word wat die Heilige Cassianus van Rome (360-435) oor hierdie "waardigheid" leer:

Dit sou baie meer korrek wees, om die Kommunie elke Sondag te ontvang ter genesing van ons swakhede, met die nederigheid van geloof dat ons nooit waardig kan wees om dit aan te raak nie, as om met ‘n hart, opgeblaas van ydelheid, te meen dat ons oor ‘n jaar opnuut waardig sal wees om dit te ontvang.

Uit hierdie toestand van ‘n sekere geestelike bloedarmoede het daar pas aan die begin van die 20e eeu ‘n Liturgiese vernuwingsdrang ontwaak. Dit het begin in die Kerk van die Weste, maar dit het ook Ortodokse teoloë daartoe gebring om hulle te verdiep in die ware wortels van die Ortodoksie: die vroeë Kerk, waaroor biskop Iraeneus nog kon sê: Ons leer is in ooreenstemming met ons Eucharistie, en die Eucharistieviering bevestig op sy beurt ons leer (Adv.Haer.IV;18).

In die Herderlike Brief van die Finse Ortodokse biskoppe van 1870 word met nadruk gewys op die belang van gereelde Kommunie. Met verwysing na die gebruik van die Griekse Kerk, word hulle wat met die seën van hul geestelike vader so dikwels moontlik na die Kommunie gaan, vrygestel van die verpligting om elke keer eers te bieg.


 * 37 In ‘n boek oor die Liturgie, moet natúúrlik gepraat word oor Kommunie toe gaan. Die Kommunie is immers die lewende band met die Kerk, met die lidmaatskap van die Liggaan van Christus. In die reëls wat geld vir die geestelike lewe word om Kommunie toe te gaan, daarom onontkombaar geplaas naas persoonlilke gebed.

Een van die groot geestelike leiers van ons tyd, biskop Justin, skryf: ''Elke ware Christen moet altyd voor oë hou dat hy in die heel eerste plek met sy hele wese tot eenheid met ons Heer en Verlosser moet kom. En die beste en sekerste wyse om tot hierdie eenheid te kom, is - ná die nuttiging van Sy Liggaam en Bloed in die Kommunie - die in die gees werkende Jesusgebed wat lui: "Here Jesus Christus, Seun van God, ontferm U oor my, ‘n sondaar".''

Slotopmerkings
Wanneer jy in die Liturgie ander na die Kommunie sien gaan, moet dan nie by die groep aansluit as jy dit wil doen bloot om nie uit te staan nie. Om Kommunie toe te gaan veronderstel altyd ‘n besluit van die eie wil, ‘n voorneme om Kommunie toe te gaan wat jy geneem het reeds lank voor jy kerk toe gegaan het.

Daardie wil en daardie verlange om aan die Kommunie deel te neem, moet op ‘n bepaalde wyse in jou lewe weerspieël word. Dink reeds die dag tevore daaroor en bid om die juiste geestesingesteldheid, veral om die genade van berou, sodat jy by die na Kommunie gaan, opreg kan beken dat jy die eerste onder die sondaars is.

Terwyl jy jou geestelik voorberei, laat jou liggaam ook daaraan deelneem deur te vas en niks te eet of te drink nie op die oggend wat jy kerk toe gaan. (By ‘n Kommunie in die aand begin hierdie vas om twaalf-uur in die dag).

Dit voel natuurlik eienaardig wanneer ons die aandmaal misloop, maar ons moet die honger omsit in geestelike honger en dors wat daarna smag om geles te word in die Eucharistie en die Kommunie.

Wanneer ‘n mens op bepaalde tye medisyne moet inneem, word die vas nie daardeur gebreek nie. Wanneer ‘n mens uiters verswak is, moet jy natuurlik sorg dat jy genoeg krag het om kerk toe te kan gaan. So kan jy ook in die kerk gaan sit as jy nie die krag het om te staan nie.

Daarby moet ons ons ook daaraan herinner dat ons die Heilige Kommunie nuttig nie net vir die genesing van die siel nie, maar ook van die liggaam.

Voeg by jou oggend- en aandgebede enkele van die Kommuniegebede. Dit is waar dat die Liturgie self ‘n voorbereidingsdeel het, maar behalwe vir hierdie gesamentlike voorbereiding is dit belangrik om jou ook persoonlik in jou eie gebedshoek voor te berei.

Die Apostel gee hiervoor duidelike riglyne. Oor jou voorbereiding op die Kommunie sê hy: ''Maar die mens moet homself beproef en só van die brood eet en uit die beker drink. Want wie op onwaardige wyse eet en drink, eet en drink ‘n oordeel oor homself, terwyl hy nie die Liggaam van die Here onderskei nie. En hy waarsku ook: Wie dan op onwaardige wyse hierdie brood eet of die beker van die Here drink, sal skuldig wees aan die Liggaan en Bloed van die Here (1Kor.11:27-29).''

Wat moet ons verstaan onder "die mens moet homself beproef"? As ‘n swaar sonde jou druk, gaan eers bieg en eers daarna, met die seën van jou biegvader, ook na die Kommunie. As jy jou in alle opsigte onwaardig voel, moet dan nie aarsel nie. Juis vir sulke mense is die Kommunie ingestel. Dit is nie vir dié wat tevrede met hulself die Kelk nader nie. Die Heilige Kommunie word juis "tot vergifnis van sonde, tot ewige lewe" gegee.

Die deur die Apostel bedoelde "die mens moet homself beproef", moet natuurlik nie beperk bly tot die een keer wat jy jouself voorberei op die Kommunie nie - dit is immers die bedoeling dat jy steeds weer Kommunie toe gaan. Die jouself "beproef" is ‘n telkens herkontrolering van die rigting van jou eie lewe: is ek op pad na God, of beweeg ek van Hom af weg? Wat is my verhouding met my naaste: minag ek hom, doen ek hom onreg aan? Is daar Christelike liefde in my, of is dit net ‘n vernislagie?

As jy iets in jouself opgemerk het wat jy wil verbeter, maar nie dadelik daarin slaag nie, moet dan nie neerslagtig word nie en moenie van die Kommunie af wegbly as jy ten minste berou het oor jou swakheid nie. Sou Hy wat ons beveel het om "sewentig maal sewe" keer te vergewe jou nie immers Self vergewe wanneer jy opreg berou het nie?

Glo dat die deelname aan die Liggaam en Bloed van Christus jou krag sal gee om jou daad van bekering te verwerklik. Die Apostel troos en gee hoop met die woorde: ....want dit is God wat in julle werk om te wil sowel as om te werk na Sy welbehae (Fil.2:13). En dit doen God as jy jouself genoeg verootmoedig het en Hom om hulp aanroep.

VOORBEREIDINGSGEBEDE VIR DIE HEILIGE KOMMUNIE
(wat tuis gelees word, voor voor 'n mens kerk toe gaan)

Diegene wat hulle gewoonlik op die Kommunie voorberei deur die gebede uit die eintlike Ortodokse gebedeboek te lees, gaan natuurlik hiermee voort. Maar wie nie so ‘n gebedeboek het nie, kan die hieropvolgende gebede gebruik. Die belangrike is nie die aantal gebede wat gebid word nie, maar die gees van nederigheid en geloof waarmee gebid word.

Oggendgebed
Ontwaak uit die slaap, dank ek U, Heilige Drie-eenheid, dat U in U groot goedheid en lankmoedigheid nie vertoornd was teenoor my, ‘n trae sondaar nie, en my nie laat verlore gaan het met al my oortredinge nie. Maar dat U, soos altyd, U liefde teenoor my betoon het en my uit die slaap uit gewek het om my oggendgebed na U toe op te stuur en om U mag te loof.

Verlig nou ook die oë van my verstand; open my mond sodat ek, deur U woorde onderrig, U gebooie kan verstaan en U wil mag volbring; en U vol geloof mag toesing en U alheilige Naam mag loof: van die Vader, en van die Seun en van die Heilige Gees; immer, nou en altyd en tot in alle ewigheid. Amen.

Kom, laat ons aanbid en neerval voor Christus ons God.

Kom, laat ons aanbid en neerval voor Christus ons Koning en God.

Kom, laat ons aanbid en neerval voor Christus Self, ons Koning en God..

Psalm 116:10-19
Ek het geglo toe ek gespreek het:Ék is diep neergebuig.

Ék het in my angs gesê: Alle mense is leuenaars.

Wat sal ek die Here vergeld vir al Sy weldade aan my?

Ek sal die die beker van verlossing opneem en die Naam van die Here aanroep.

My geloftes sal ek aan die Here betaal in die teenwoordigheid van Sy ganse volk.

Kosbaar is in die oë van die Here die dood van Sy gunsgenote.

Ag, Here, sekerlik, ek is U kneg, ek is U kneg, die seun van U diensmaagd; U het my bande losgemaak.

Ek sal U ‘n offer van danksegging bring en die Naam van die Here aanroep.

Ek sal my geloftes aan die Here betaal in die teenwoordigheid van Sy ganse volk,

in die voorhowe van die huis van die Here, binne-in jou, o Jerusalem!

Eer aan die Vader, die Seun en die Heilige Gees; nou en altyd en tot in alle ewigheid. Amen.

Halleluja, halleluja, halleluja, eer aan U, o God. (3x)

Here, ontferm U; Here, ontferm U; Here, ontferm U.

Troparia
''Here, wat uit die Maagd gebore is, laat U nie deur my slegte dade weerhou nie, maar reinig my hart en maak dit ‘n tempel vir U heilige Liggaam en Bloed. Verwerp my, in U onuitputlike genade, nie van U aangesig nie.''

Eer aan die Vader, die Seun en die Heilige Gees.

''Hoe kan ek, wat so onwaardig is, so vermetel wees, om te wil deelhê aan U heilige Geheimenisse? Want my kleed verraai my; dit is immers hoegenaamd nie ‘n bruilofskleed nie. En dan bring ek veroordeling oor my met my skuldbelaaide siel. Here, reinig my, en red my, U die mensliewende.''

Nou en altyd, en tot in alle ewigheid.

Groot is die menigte van my oortredinge, Moeder van God; ek haas my tot U, Alreine, en ek smeek u om verlossing: besoek my ontredderde siel, U alleen geseënde, en bid tot U Seun, ons God, dat Hy my al my skandelike dade sal vergewe.

Eerste gebed
Dit kom my nie toe, my Meester en Heer, dat U U onder die dak van my siel begeef nie, maar in U liefde wil U tóg in my woon, en daarom waag ek dit om naderby te kom.

Op U gebod sal ek die poorte open, wat U alleen geskape het, sodat U, ooreenkomstig U Wese, en met erbarming kan binnekom, om my verduisterde gemoed weer lig te gee.

''Ek glo dat U dit wil doen, want U het die sondares wat U in trane genader het, nie weggewys nie; en so ook nie die berouvolle tollenaar, of die dief wat U koninkryk bely het nie. Ook Paulus, die boetvaardige vervolger, het U nie aan sy lot oorgelaat nie.''

''Maar almal wat met berou na U kom, het U opgeneem in die kring van U vriende; U alleen wat geloof word, nou en altyd en tot in alle ewigheid. Amen.''

Tweede gebed
''Ek glo, Here, en bely dat U waarlk die Christus is; die Seun van die lewende God wat in die wêreld gekom het om sondaars, van wie ek die eerste is, te verlos. Ook glo ek dat dít U vlekkelose Liggaam is en dít U kosbare Bloed.''

Daarom bid ek U: ontferm U oor my en vergeef my al my sondes wat ek vrywillig of onwillekeurig, in woord of daad, bewus of onbewus begaan het.

En maak my waardig om sonder veroordeling aan U heilige Geheimenisse deel te neem, tot vergewing van sonde en tot ewige Lewe.

''Seun van God, neem my vandag aan as deelgenoot van U mistieke Nagmaal. Want ek sal hierdie geheimenis sekerlik nie openbaar maak aan U vyande nie: ook sal ek U nie ‘n Judaskus gee nie, maar soos die rower bely ek my geloof in U: dink aan my, Here, wanneer U in U Koninkryk kom.''

Here, mag die ontvangs van U heilige Geheimenisse my nie strek tot oordeel of veroordeling nie, maar tot genesing van my siel en my liggaam.